Đồi núi chiếm khoảng ba phần tư diện tích đất liền Việt Nam, nhưng phần lớn là đồi núi thấp: theo SGK Địa lí 12, địa hình dưới 1.000 m (cả đồng bằng lẫn đồi núi thấp) chiếm khoảng 85% diện tích, núi cao trên 2.000 m chỉ khoảng 1%. Đọc bản đồ địa hình là đọc ba thứ: màu (độ cao), hướng (các dãy núi chạy theo hướng nào) và bậc (địa hình thấp dần từ đâu xuống đâu). Nắm ba thứ đó là hiểu được vì sao sông chảy như thế, đường đi như thế.
Ba phần tư là đồi núi, nhưng là núi thấp
Câu "ba phần tư là đồi núi" dễ khiến người ta hình dung một đất nước toàn núi cao hiểm trở. Thực tế không phải vậy. Phần lớn đồi núi Việt Nam là đồi và núi thấp, độ cao vài trăm mét; núi cao trên 2.000 m chỉ là những dải hẹp, tập trung chủ yếu ở dãy Hoàng Liên Sơn và một vài khối núi ở Tây Nguyên.
| Loại địa hình | Tỉ lệ diện tích (khoảng) | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đồi núi nói chung | Khoảng 3/4 | Toàn bộ vùng núi Bắc Bộ, Trường Sơn, Tây Nguyên |
| Đồng bằng | Khoảng 1/4 | Châu thổ sông Hồng, sông Cửu Long, đồng bằng ven biển miền Trung |
| Địa hình dưới 1.000 m (đồng bằng + đồi núi thấp) | Khoảng 85% | Trung du Bắc Bộ, đồi Đông Nam Bộ, phần lớn sườn Trường Sơn |
| Núi cao trên 2.000 m | Khoảng 1% | Dãy Hoàng Liên Sơn, khối núi Ngọc Linh |
Vì đồi núi thấp chiếm ưu thế, tính chất nhiệt đới của thiên nhiên được giữ ở phần lớn lãnh thổ. Chỉ ở những vùng núi cao, cảnh quan mới chuyển sang kiểu cận nhiệt hay ôn đới núi cao.
Đọc màu: thang độ cao trên bản đồ
Trên trang địa hình của Atlat Địa lí Việt Nam, độ cao được thể hiện bằng thang màu: thấp là các sắc xanh lá, cao dần chuyển sang vàng, cam, nâu, cao nhất là nâu đậm. Biển thì ngược lại: càng sâu càng xanh lam đậm.
Vài mẹo đọc màu:
- Vùng xanh lá liền khối: đồng bằng. Hai mảng lớn nhất ở hai đầu chữ S là châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long; dải xanh mảnh dọc miền Trung là đồng bằng ven biển.
- Vùng vàng – cam lốm đốm: đồi và núi thấp, ví dụ trung du Bắc Bộ, Đông Nam Bộ.
- Vùng nâu thành dải dài: dãy núi. Dải nâu đậm nhất, hẹp và dài ở Tây Bắc là dãy Hoàng Liên Sơn, nơi có đỉnh Phan Xi Păng cao khoảng 3.143 m.
- Vùng nâu – cam rộng mà phẳng: cao nguyên. Ở Tây Nguyên, các cao nguyên hiện lên như những mảng màu đều, bao quanh bởi các sườn dốc màu đậm hơn.
Đọc hướng: hai hướng chính của núi Việt Nam
Nhìn tổng thể bản đồ, các dãy núi Việt Nam chạy theo hai hướng chính:
Hướng tây bắc – đông nam
Thấy rõ ở vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ: dãy Hoàng Liên Sơn, các dãy núi dọc sông Đà, sông Mã, và dãy Trường Sơn Bắc. Các dãy này song song nhau như những nếp gấp, giữa là các thung lũng sông cùng hướng. Sông Hồng, sông Đà, sông Mã đều chảy theo hướng này.
Hướng vòng cung
Thấy rõ ở vùng Đông Bắc: các cánh cung Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều xoè ra như nan quạt, mở về phía bắc và phía đông, chụm lại ở vùng Tam Đảo. Sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam chảy uốn theo các cánh cung. Ở phía nam, dãy Trường Sơn Nam cũng có dáng một cánh cung lớn ôm lấy Tây Nguyên, lồi ra phía biển.
Hướng núi quyết định hướng sông, hướng đường đi và cả hướng gió vào sâu trong đất liền. Đó là lý do bản đồ sông ngòi và bản đồ địa hình luôn nên đọc cùng nhau.
Đọc bậc: địa hình thấp dần từ tây bắc xuống đông nam
Đặt ngón tay lên vùng núi cao ở Tây Bắc rồi lần về phía biển, ta sẽ thấy địa hình hạ dần qua nhiều bậc: núi cao → núi trung bình → đồi → đồng bằng → thềm lục địa. Hướng nghiêng chung là từ tây bắc xuống đông nam. Đó là lý do phần lớn sông lớn ở Việt Nam chảy về phía đông và đông nam, đổ ra Biển Đông.
Địa hình còn có tính phân bậc rõ: các bề mặt san bằng, cao nguyên, thềm sông ở những độ cao khác nhau là dấu vết của nhiều lần vỏ Trái Đất được nâng lên trong lịch sử địa chất. Ở Tây Nguyên, các cao nguyên xếp thành nhiều bậc cao thấp khác nhau là ví dụ dễ thấy nhất.
Bốn vùng núi: bản đồ chia thế nào
| Vùng núi | Phạm vi | Nét nhận diện trên bản đồ |
|---|---|---|
| Đông Bắc | Tả ngạn sông Hồng | Các cánh cung xoè hình quạt, núi thấp là chủ yếu, nhiều đá vôi |
| Tây Bắc | Giữa sông Hồng và sông Cả | Dải nâu đậm hướng tây bắc – đông nam, núi cao nhất cả nước, xen cao nguyên đá vôi |
| Trường Sơn Bắc | Từ phía nam sông Cả tới dãy Bạch Mã | Núi thấp, hẹp ngang, nhiều nhánh đâm ra biển |
| Trường Sơn Nam | Từ phía nam Bạch Mã trở vào | Khối núi Kon Tum, các cao nguyên bazan xếp tầng, sườn đông dốc, sườn tây thoải |
Ranh giới giữa các vùng thường là một dòng sông lớn hay một dãy núi ngang: sông Hồng tách Đông Bắc với Tây Bắc; sông Cả và dãy Bạch Mã đánh dấu các khúc của Trường Sơn.
Đọc đường đồng mức và lát cắt
Bản đồ chi tiết hơn dùng đường đồng mức – những đường nối các điểm cùng độ cao. Quy tắc quan trọng nhất: đường đồng mức càng sát nhau thì sườn càng dốc, càng thưa thì càng thoải. Các đường đồng mức uốn hình chữ V chĩa về phía cao là thung lũng; chĩa về phía thấp là sống núi.
Trang địa hình trong Atlat còn có các lát cắt địa hình – hình vẽ mặt cắt đứng theo một đường thẳng trên bản đồ. Lát cắt cho thấy rõ những điều khó thấy trên mặt phẳng: Trường Sơn Nam dốc đứng về phía biển, thoải về phía tây; Tây Bắc là những dãy núi cao xen thung lũng sâu; đồng bằng thì phẳng tuyệt đối.
Góc nhìn hôm nay: luyện mắt với bản đồ địa hình
Một cách luyện mắt đơn giản: chọn một con đường quen – quốc lộ 6 lên Tây Bắc, quốc lộ 1 qua miền Trung, quốc lộ 20 lên Đà Lạt – rồi dò nó trên trang địa hình. Chỗ đường uốn lượn dày đặc là chỗ vượt dãy núi; chỗ đường thẳng tắp là đồng bằng hay cao nguyên. Lần sau đi qua, đối chiếu với cảnh thật sẽ thấy bản đồ "sống" lên.
Đọc thêm: Atlat Địa lí Việt Nam (trang địa hình, các trang vùng); SGK Địa lí 8 và 12 phần địa hình; các ấn phẩm bản đồ địa hình của cơ quan đo đạc – bản đồ quốc gia. Các bản đồ trực tuyến có lớp địa hình cũng rất hữu ích để phóng to từng vùng.
Câu hỏi thường gặp
Đồi núi chiếm bao nhiêu diện tích Việt Nam?
Khoảng ba phần tư diện tích đất liền. Tuy nhiên phần lớn là đồi núi thấp: địa hình dưới 1.000 m (cả đồng bằng) chiếm khoảng 85% diện tích. Núi cao trên 2.000 m chỉ khoảng 1%.
Núi Việt Nam chạy theo hướng nào?
Hai hướng chính là tây bắc – đông nam (Tây Bắc, Trường Sơn Bắc) và vòng cung (các cánh cung Đông Bắc, Trường Sơn Nam). Hướng núi quyết định hướng của nhiều dòng sông lớn như sông Hồng, sông Đà, sông Cầu, sông Thương.
Vì sao sông Việt Nam phần lớn chảy về phía đông nam?
Vì địa hình chung nghiêng từ tây bắc xuống đông nam, thấp dần về phía Biển Đông. Nhiều dãy núi lại chạy theo hướng tây bắc – đông nam nên thung lũng sông cũng theo hướng ấy. Kết quả là phần lớn sông lớn đổ ra Biển Đông.
Đọc màu trên bản đồ địa hình như thế nào?
Màu xanh lá là vùng thấp như đồng bằng; vàng, cam là đồi và núi thấp; nâu là núi; nâu đậm là núi cao. Trên biển, màu xanh lam càng đậm thì càng sâu. Luôn xem bảng chú giải để biết mỗi màu ứng với khoảng độ cao nào.
Việt Nam có mấy vùng núi?
Thường chia bốn vùng núi: Đông Bắc, Tây Bắc, Trường Sơn Bắc và Trường Sơn Nam. Ranh giới là các dòng sông lớn và dãy núi ngang như sông Hồng, sông Cả, dãy Bạch Mã. Mỗi vùng có hướng núi và độ cao đặc trưng riêng.
