Phần đất liền Việt Nam trải từ khoảng vĩ độ 23°23′ Bắc ở Lũng Cú xuống khoảng 8°34′ Bắc ở mũi Cà Mau, dài khoảng 1.650 km theo đường thẳng Bắc – Nam, diện tích khoảng 331.000 km². Hình chữ S đến từ ba thứ cộng lại: phía bắc phình rộng theo các cánh cung núi, khúc giữa thắt lại vì dãy Trường Sơn ép sát Biển Đông, phía nam phình ra lần nữa nhờ cao nguyên Tây Nguyên và châu thổ Mê Kông, rồi cong về phía tây nam ở mũi Cà Mau.
Những con số cơ bản của hình thể
Các con số dưới đây theo SGK Địa lí 12 và số liệu thống kê phổ biến; giữa các nguồn có thể lệch nhỏ do cách đo, nên đọc là "khoảng".
| Chỉ số | Giá trị khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Diện tích đất liền | Khoảng 331.000 km² | Số liệu thống kê các năm lệch nhau vài trăm km² |
| Điểm cực Bắc | Khoảng 23°23′B, Lũng Cú (Tuyên Quang) | Trên cao nguyên đá Đồng Văn |
| Điểm cực Nam | Khoảng 8°34′B, Đất Mũi (Cà Mau) | Mũi đất phù sa đang lấn biển |
| Điểm cực Tây | Khoảng 102°09′Đ, A Pa Chải (Điện Biên) | Ngã ba biên giới Việt – Lào – Trung |
| Điểm cực Đông | Khoảng 109°24′Đ, Mũi Đôi (Khánh Hoà) | Trên bán đảo Hòn Gốm |
| Chiều dài Bắc – Nam | Khoảng 1.650 km | Đo theo đường thẳng, trải gần 15 vĩ độ |
| Nơi hẹp nhất | Khoảng 50 km | Vùng Quảng Bình cũ, nay thuộc Quảng Trị |
| Đường bờ biển | Khoảng 3.260 km | Từ Móng Cái đến Hà Tiên |
| Đường biên giới trên đất liền | Hơn 4.500 km (SGK thường ghi hơn 4.600 km) | Với Trung Quốc, Lào, Campuchia |
Lãnh thổ trải gần 15 vĩ độ nhưng chỉ khoảng 7 kinh độ trên đất liền. Tỉ lệ dài – hẹp ấy là gốc của mọi chuyện về hình thể: từ khác biệt Bắc – Nam, đến giao thông, đến chuyện vì sao miền Trung có nhiều đèo.
Vì sao lại là chữ S: đọc theo từng khúc
Khúc trên: phình ra theo cánh cung núi
Phần Bắc Bộ rộng nhất, nơi rộng nhất từ biên giới phía tây sang bờ biển Quảng Ninh vào khoảng 500–600 km tuỳ cách đo. Phía tây là các dãy núi Tây Bắc chạy theo hướng tây bắc – đông nam (dãy Hoàng Liên, các dãy dọc sông Đà, sông Mã). Phía đông là các cánh cung núi Đông Bắc xoè ra như nan quạt, chụm đầu ở vùng Tam Đảo. Lãnh thổ ở đây ôm theo cả hai hệ núi lẫn châu thổ sông Hồng, nên phình to.
Khúc giữa: thắt lại vì Trường Sơn sát biển
Đi vào Bắc Trung Bộ, dãy Trường Sơn chạy song song bờ biển và rất gần biển. Biên giới Việt – Lào phần lớn đi theo đường chia nước trên đỉnh Trường Sơn, nên lãnh thổ chỉ còn là dải sườn đông của dãy núi cộng với đồng bằng hẹp. Ở vùng Quảng Bình cũ, dải đất này hẹp nhất, chừng 50 km. Đây là "eo" của chữ S.
Khúc dưới: phình lại, rồi cong về phía tây
Từ khoảng vĩ độ Đà Nẵng trở vào, biên giới lùi về phía tây, ôm lấy khối núi Kon Tum và các cao nguyên bazan Tây Nguyên. Bờ biển lại phình ra phía đông ở Nam Trung Bộ, đạt điểm cực Đông ở Mũi Đôi. Xuống nữa là Đông Nam Bộ và châu thổ Mê Kông trải rộng, bờ biển uốn cong mạnh về tây nam, kết thúc ở mũi Cà Mau. Đường cong cuối cùng này là nét móc dưới của chữ S.
Ghép ba khúc lại: phình – thắt – phình, đầu trên nghiêng sang tây, đầu dưới móc sang tây. Nhìn tổng thể, hình dáng ấy được ví với chữ S, với chiếc đòn gánh hai đầu hai thúng lúa (châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long), hay với con rồng uốn mình. Hình ảnh đòn gánh đặc biệt khéo: hai đầu là hai vựa lúa, đoạn giữa là thân đòn mảnh.
Vì sao đất nước lại "dài và hẹp" như thế
Hình thể lãnh thổ là kết quả của cả tự nhiên lẫn lịch sử. Về tự nhiên, bán đảo Đông Dương có dãy Trường Sơn làm xương sống chạy dọc phía đông; bờ biển phía đông của bán đảo đi theo dãy núi ấy. Một quốc gia mở rộng dọc bờ biển phía đông bán đảo, bám theo các đồng bằng ven biển, tất yếu sẽ có hình dài và hẹp.
Về lịch sử, người Việt từ châu thổ sông Hồng mở rộng dần về phía nam qua nhiều thế kỷ, theo dải đồng bằng ven biển miền Trung rồi vào Nam Bộ. Những nhánh núi đâm ra biển như Hoành Sơn, Hải Vân, Cù Mông, đèo Cả từng là ranh giới tự nhiên giữa các vùng, các thời kỳ. Hình chữ S vì thế cũng là "bản đồ" của một quá trình mở đất dọc theo bờ biển.
Dài theo vĩ độ: một đất nước, nhiều bộ mặt
Trải gần 15 vĩ độ, lại có núi cao, nên thiên nhiên khác nhau rất rõ theo chiều Bắc – Nam. Vài khác biệt dễ thấy nhất do hình thể tạo ra:
- Bắc và Nam khác nhau về mùa. Phía bắc có mùa đông lạnh rõ rệt; từ khoảng dãy Bạch Mã trở vào, nhiệt độ cao quanh năm, chỉ phân mùa mưa – khô. Đây là đường ranh tự nhiên quan trọng nhất của Việt Nam.
- Đông và Tây Trường Sơn lệch pha. Hai sườn núi đón gió khác nhau nên mùa mưa ở đồng bằng ven biển miền Trung và ở Tây Nguyên không trùng nhau.
- Sông ngắn ở khúc giữa. Ở phần thắt eo, sông từ Trường Sơn ra biển chỉ đi được quãng ngắn, dốc, lũ nhanh. Hai đầu chữ S mới có những hệ thống sông lớn và châu thổ rộng.
Hình thể và giao thông Bắc – Nam
Lãnh thổ dài và hẹp làm cho trục Bắc – Nam trở thành xương sống của giao thông. Đường bộ, đường sắt đều chạy song song bờ biển, bám dải đồng bằng hẹp, và phải vượt qua mọi nhánh núi đâm ngang ra biển. Đó là lý do tuyến đường bộ ven biển miền Trung đầy đèo: Ngang, Hải Vân, Bình Đê, Cù Mông, đèo Cả… và vì sao ngày nay nhiều hầm xuyên núi được làm để rút ngắn những đoạn vòng ấy.
Cũng vì dài, mọi khoảng cách đều lớn: từ Lũng Cú tới mũi Cà Mau theo đường bộ dài hơn hẳn 1.650 km đường thẳng, vì phải vòng theo núi và bờ biển. Người đi xuyên Việt hay nói "đi hết chữ S" như một chuyến đi đáng nhớ.
Góc nhìn hôm nay: tự đo chữ S trên bản đồ
Một bài tập thú vị cho học sinh và cả người lớn: mở Atlat Địa lí Việt Nam trang hành chính hoặc trang hình thể, dùng thước đo khoảng cách giữa bốn điểm cực theo tỉ lệ bản đồ, rồi so với các con số trong bảng. Thử đo chiều ngang ở các vĩ độ khác nhau – qua Hà Nội, qua Đồng Hới, qua Huế, qua Buôn Ma Thuột – sẽ thấy rõ "phình – thắt – phình".
Nên đọc thêm SGK Địa lí 8 và 12 phần vị trí, phạm vi lãnh thổ; các ấn phẩm bản đồ của Cục Đo đạc, Bản đồ và Thông tin địa lý Việt Nam. Bốn điểm cực đều có cột mốc hoặc biểu tượng đánh dấu; mỗi nơi có một câu chuyện địa lý riêng, được kể trong các bài khác của chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam dài bao nhiêu km từ Bắc vào Nam?
Theo đường thẳng, phần đất liền dài khoảng 1.650 km, từ Lũng Cú (khoảng 23°23′B) đến mũi Cà Mau (khoảng 8°34′B). Đi theo đường bộ thì xa hơn nhiều vì phải vòng theo núi và bờ biển. Lãnh thổ trải gần 15 vĩ độ.
Diện tích Việt Nam là bao nhiêu?
Diện tích phần đất liền khoảng 331.000 km², các nguồn thống kê lệch nhau vài trăm km² tuỳ năm và cách đo. Ngoài ra Việt Nam còn có vùng biển rộng lớn, thường được nêu khoảng 1 triệu km². Hai con số này không nên cộng lẫn.
Vì sao Việt Nam có hình chữ S?
Vì phía bắc phình rộng theo các dãy núi và châu thổ sông Hồng, khúc giữa thắt lại do dãy Trường Sơn chạy sát biển, phía nam phình ra lần nữa với Tây Nguyên và châu thổ Mê Kông rồi cong về tây nam ở mũi Cà Mau. Quá trình mở đất dọc bờ biển trong lịch sử cũng góp phần tạo nên hình thể này.
Bốn điểm cực của Việt Nam ở đâu?
Cực Bắc ở Lũng Cú (Tuyên Quang), cực Nam ở Đất Mũi (Cà Mau), cực Tây ở A Pa Chải (Điện Biên), cực Đông ở Mũi Đôi trên bán đảo Hòn Gốm (Khánh Hoà). Đây là các điểm cực trên phần đất liền.
Nơi rộng nhất Việt Nam là bao nhiêu km?
Phần rộng nhất nằm ở Bắc Bộ, từ biên giới phía tây sang bờ biển Quảng Ninh, vào khoảng 500–600 km tuỳ cách đo. Nơi hẹp nhất ở vùng Quảng Bình cũ (nay thuộc Quảng Trị), chỉ khoảng 50 km.
