Mũi Cà Mau là điểm cực Nam phần đất liền Việt Nam, ở vĩ độ khoảng 8°34′ Bắc, thuộc vùng Đất Mũi, tỉnh Cà Mau. Đây là mũi đất phù sa trẻ, thấp sát mặt biển, phủ rừng ngập mặn, và vẫn đang được bồi tụ: ở bờ phía tây, mép đất tiến dần ra vịnh Thái Lan mỗi năm. Phù sa đến chủ yếu từ sông Mê Kông, được dòng chảy ven bờ mang vòng xuống phía nam rồi lắng lại ở góc nước lặng quanh mũi.
Mũi Cà Mau nằm ở đâu
Nhìn bản đồ, bán đảo Cà Mau là một tam giác nhọn chĩa xuống phía tây nam, ba mặt giáp biển: phía đông là Biển Đông, phía tây là vịnh Thái Lan. Mũi Cà Mau là đỉnh nhọn của tam giác ấy, nơi hai vùng biển gặp nhau. Về hành chính, khu vực này nay là xã Đất Mũi thuộc tỉnh Cà Mau; tên gọi "Đất Mũi" đã quen thuộc từ lâu.
Tại đây có cột mốc toạ độ quốc gia mang số hiệu GPS 0001, một điểm gốc trong hệ thống mốc đo đạc, cùng một số công trình biểu tượng đánh dấu điểm cực Nam. Ngoài khơi phía đông nam, cách bờ chừng mười mấy ki-lô-mét, là cụm đảo đá Hòn Khoai; đảo nằm xa hơn về phía nam, nhưng điểm cực Nam của đất liền vẫn là Đất Mũi.
Mũi đất hình thành thế nào
Bán đảo Cà Mau là phần trẻ nhất của châu thổ Mê Kông. Khác với vùng ven sông Tiền, sông Hậu, nơi đây không có sông lớn nào đổ trực tiếp ra biển. Vậy phù sa từ đâu đến?
- Phù sa ra khỏi cửa sông. Sông Tiền, sông Hậu đổ ra Biển Đông một lượng phù sa lớn. Phần lớn phù sa mịn không lắng ngay ở cửa sông mà trôi lơ lửng ngoài khơi gần bờ.
- Dòng chảy ven bờ mang đi. Vào mùa gió đông bắc, sóng và dòng chảy ven bờ hướng về tây nam, mang dải nước đục phù sa men theo bờ biển xuống phía nam.
- Vòng qua mũi, gặp nước lặng. Khi dòng nước vòng qua đỉnh bán đảo sang phía vịnh Thái Lan, nơi sóng yếu hơn và thuỷ triều nhỏ, tốc độ dòng chảy giảm, phù sa lắng xuống.
- Rừng ngập mặn giữ lại. Bãi bùn mới được cây mắm chiếm lĩnh rồi đến cây đước; rễ cây giữ bùn, bãi cao dần, mép đất tiến ra.
Ảnh vệ tinh qua các năm cho thấy rõ dải bùn đục bám theo bờ phía đông rồi vòng qua mũi. Các nghiên cứu ghi nhận bờ phía tây mũi Cà Mau tiến ra biển hàng chục mét mỗi năm ở một số đoạn, trong khi nhiều đoạn bờ phía đông lại bị xói lở. Cùng một bán đảo mà một mặt lấn biển, một mặt lùi vào.
"Mắm đi trước, đước theo sau"
Người Cà Mau có câu "mắm đi trước, đước theo sau" để tả cách rừng ngập mặn lấn biển. Đây là một quan sát sinh thái rất chính xác:
| Vùng | Thực vật chính | Vì sao |
|---|---|---|
| Bãi bùn mới, ngập sâu | Mắm (mắm trắng, mắm đen) | Chịu ngập và mặn tốt, rễ thở mọc thẳng lên khỏi bùn như chông |
| Bãi đã cao hơn | Đước | Cần bùn chắc hơn; rễ chống hình nơm giữ đất rất tốt |
| Đất cao, ít ngập | Vẹt, cóc, giá, dừa nước dọc rạch | Đất đã ổn định, độ mặn giảm |
Đi từ biển vào đất liền ở Mũi Cà Mau là đi qua đúng trình tự ấy: bãi bùn trống, rừng mắm thưa, rồi rừng đước dày đặc. Rừng đước Cà Mau vì thế vừa là cảnh quan đặc trưng, vừa là "công cụ" tự nhiên giữ đất mới.
Vùng "giáp nước" và mạng lưới rạch
Vì bán đảo nằm giữa hai vùng biển có chế độ thuỷ triều khác nhau – Biển Đông triều lớn, hai lần lên xuống mỗi ngày; vịnh Thái Lan triều nhỏ hơn – nước triều từ hai phía theo các sông rạch chảy vào và gặp nhau ở giữa. Người địa phương gọi những chỗ ấy là vùng "giáp nước". Tại đó dòng chảy gần như đứng lại, phù sa lắng nhanh, lòng rạch dễ bị cạn.
Mạng lưới rạch ở mũi Cà Mau chằng chịt như mạch máu: rạch lớn, rạch nhỏ, kênh tự nhiên xuyên rừng đước. Đây là đường giao thông chính của cư dân vùng mũi; xuồng, ghe đi theo con nước. Tính toán giờ nước lớn, nước ròng là kỹ năng sống còn của người dân nơi đây.
Vườn quốc gia và khu dự trữ sinh quyển
Phần lớn vùng mũi nằm trong Vườn quốc gia Mũi Cà Mau, thành lập năm 2003, được công nhận là khu Ramsar năm 2013. Vườn là một phần của Khu dự trữ sinh quyển Mũi Cà Mau được UNESCO công nhận năm 2009, cùng với vùng rừng tràm U Minh Hạ ở phía bắc.
Hệ sinh thái ở đây là sự giao thoa giữa đất và biển: rừng ngập mặn, bãi bồi, cồn cát ngầm, các loài cá, tôm, cua, sò huyết, ba khía sống trong bùn, các loài chim nước kiếm ăn trên bãi khi triều rút. Bãi bồi ngoài mũi là nơi chim di cư dừng chân vào mùa đông.
Hòn Khoai: đá cứng giữa một vùng toàn bùn
Trên đất liền bán đảo Cà Mau gần như không thấy đá tự nhiên lộ ra: mặt đất là bùn, sét, cát do sông và biển mang tới (vài cụm đá sát bờ như Hòn Đá Bạc ở phía tây là ngoại lệ hiếm). Vậy mà chỉ cách bờ hơn chục ki-lô-mét, cụm Hòn Khoai lại là những khối đá cứng nhô lên khỏi mặt biển, có rừng phủ, có vách đá dốc.
Sự tương phản ấy cho thấy một điều về cấu trúc châu thổ: bên dưới lớp phù sa dày của bán đảo là một nền đá cổ, nằm sâu dưới mặt đất. Ở Hòn Khoai, nền đá ấy trồi lên cao hơn mực biển nên lộ ra thành đảo. Thời mực biển thấp trong kỷ băng hà, cụm đảo này hẳn từng là những ngọn đồi giữa đồng bằng khô; biển dâng lên mới biến chúng thành đảo, còn phù sa thì phủ kín mọi chỗ thấp xung quanh. Đứng ở Đất Mũi nhìn ra Hòn Khoai, ta đang nhìn cùng lúc hai "tuổi" của địa hình: đá cổ và đất mới hôm qua.
Tên gọi và đời sống vùng mũi
Tên Cà Mau thường được giải thích bắt nguồn từ tiếng Khmer có nghĩa là "nước đen", chỉ màu nước sẫm của vùng rừng tràm và than bùn trên bán đảo. Vùng mũi đất là nơi cư trú muộn hơn nhiều vùng khác của Nam Bộ, cư dân sống bằng nghề biển, khai thác rừng ngập mặn, nuôi tôm và đánh bắt trong rạch.
Nhà ở vùng mũi thường dựng trên cọc cao, dọc bờ rạch, quay mặt ra nước. Đặc sản như ba khía, cua, sò huyết, cá kèo đều là sản vật của bãi bùn – tức là của chính quá trình bồi tụ tạo nên mũi đất.
Góc nhìn hôm nay: đến Mũi Cà Mau thì nhìn gì
Đến Đất Mũi, ngoài các công trình biểu tượng, hãy để ý ba thứ: dải nước biển đục màu phù sa ở phía đông; bãi bùn mới và hàng mắm non ở bờ tây – đó là nơi đất liền đang mọc thêm; và rễ đước chằng chịt trong rừng. Nếu lúc triều rút, có thể thấy bãi bồi trải rộng ra biển, minh chứng sống động nhất cho câu "đất mũi lấn biển".
Đọc thêm: trang thông tin Vườn quốc gia Mũi Cà Mau; Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Đồng bằng sông Cửu Long; các nghiên cứu về bồi tụ – xói lở bờ biển bán đảo Cà Mau. Về văn học, "Hương rừng Cà Mau" của Sơn Nam cho thấy đời sống người mở đất vùng sông nước này.
Câu hỏi thường gặp
Điểm cực Nam của Việt Nam ở đâu?
Điểm cực Nam phần đất liền là Mũi Cà Mau, vùng Đất Mũi thuộc tỉnh Cà Mau, vĩ độ khoảng 8°34′ Bắc. Tại đây có cột mốc toạ độ quốc gia GPS 0001. Đảo Hòn Khoai ngoài khơi nằm xa hơn về phía nam nhưng là đảo, không phải đất liền.
Vì sao Mũi Cà Mau lấn ra biển?
Vì phù sa sông Mê Kông ra khỏi cửa sông được dòng chảy ven bờ mang xuống phía nam, vòng qua mũi sang phía vịnh Thái Lan nơi nước lặng hơn thì lắng xuống. Rừng mắm, đước giữ bùn lại, bãi cao dần. Nhờ đó bờ phía tây tiến ra biển hàng chục mét mỗi năm ở một số đoạn.
Mũi Cà Mau mỗi năm lấn biển bao nhiêu mét?
Các nghiên cứu ghi nhận bờ phía tây tiến ra biển hàng chục mét mỗi năm ở một số đoạn, tuỳ giai đoạn và vị trí. Trong khi đó, nhiều đoạn bờ phía đông bán đảo đang bị xói lở. Tốc độ bồi tụ có xu hướng thay đổi theo nguồn phù sa.
"Mắm đi trước, đước theo sau" nghĩa là gì?
Câu này tả cách rừng ngập mặn lấn biển. Cây mắm chịu ngập sâu và bùn mềm nên mọc trước trên bãi bồi mới. Khi bãi cao và chắc hơn, cây đước mới mọc theo, tạo rừng dày giữ đất.
Cà Mau nghĩa là gì?
Tên Cà Mau thường được giải thích bắt nguồn từ tiếng Khmer có nghĩa là "nước đen". Cách gọi này gắn với màu nước sẫm của vùng rừng tràm, than bùn trên bán đảo. Đây là cách giải thích phổ biến về nguồn gốc địa danh.
