Sông Hồng bắt nguồn từ vùng núi tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), vào Việt Nam ở biên giới tỉnh Lào Cai, chảy theo hướng tây bắc – đông nam qua Phú Thọ, Hà Nội rồi đổ ra Biển Đông, cửa chính là cửa Ba Lạt. Tổng chiều dài thường được nêu khoảng 1.100–1.200 km, trong đó đoạn trên đất Việt Nam khoảng 500 km. Nước sông đỏ vì mang theo rất nhiều phù sa giàu sắt từ vùng đồi núi thượng nguồn, và chính lớp phù sa ấy đã đắp nên châu thổ Bắc Bộ.
Từ Vân Nam tới Lào Cai: dòng sông đi theo một vết đứt gãy
Ở Trung Quốc, sông Hồng mang tên Nguyên Giang. Nguồn của nó nằm trong vùng núi phía tây Vân Nam, gần khu vực Đại Lý. Từ đó dòng sông xuôi về phía đông nam gần như thẳng một mạch, rất ít uốn lượn so với độ dài của nó. Nhìn trên bản đồ địa hình, thung lũng sông Hồng giống một đường kẻ chéo cắt ngang miền núi phía Bắc.
Đường kẻ ấy không ngẫu nhiên. Sông Hồng chảy dọc theo đới đứt gãy sông Hồng, một trong những vết nứt vỏ Trái Đất lớn nhất Đông Nam Á, kéo dài từ Tây Tạng xuống tận vịnh Bắc Bộ. Trong hàng chục triệu năm, hai khối đá hai bên đới này trượt ngang so với nhau. Đá ở vùng đứt gãy bị nghiền vỡ, mềm yếu hơn đá xung quanh, nên nước dễ khoét sâu thành thung lũng. Dòng sông chỉ việc đi theo con đường đã được kiến tạo vạch sẵn.
Đó là lý do bờ hữu sông Hồng là dãy Hoàng Liên Sơn dựng đứng, còn bờ tả là dãy Con Voi thấp hơn nhiều. Hai dãy núi chạy song song với dòng sông, cùng một hướng tây bắc – đông nam. Người ta hay nói địa hình miền Bắc "theo hướng sông Hồng", thật ra là cả núi lẫn sông cùng tuân theo một hướng của các đứt gãy cổ.
Đoạn trong Việt Nam: sông Thao, ngã ba Việt Trì và sông Cái
Sông Hồng vào Việt Nam tại vùng biên giới phía bắc tỉnh Lào Cai. Từ đây tới Việt Trì, người ta quen gọi đoạn sông này là sông Thao. Đoạn này lòng hẹp, dốc, nước chảy xiết, hai bên là đồi núi kẹp sát. Dòng sông qua đô thị Lào Cai, xuôi qua vùng Yên Bái cũ (nay thuộc tỉnh Lào Cai) rồi vào đất Phú Thọ.
Đến quãng Việt Trì, sông Hồng nhận hai phụ lưu lớn nhất. Sông Đà từ phía tây đổ vào ở khu vực Trung Hà, còn sông Lô từ phía bắc đổ vào ở ngã ba Bạch Hạc. Vì thế Việt Trì được gọi là "thành phố ngã ba sông". Tại ngã ba Bạch Hạc, vào mùa khô có thể thấy rõ hai màu nước: nước sông Lô xanh trong gặp nước sông Hồng đục đỏ, chảy song song một quãng rồi mới hoà lẫn.
Từ sau Việt Trì, sông ra khỏi miền núi, lòng mở rộng, chảy chậm và uốn khúc giữa đồng bằng. Dân gian gọi đây là sông Cái, nghĩa là sông mẹ, sông chính. Qua Hà Nội, sông rộng hàng trăm mét đến hơn một cây số tuỳ chỗ, có nhiều bãi giữa nổi lên khi nước cạn.
Những cái tên qua các thời
Sử sách ghi sông Hồng dưới nhiều tên: Nhĩ Hà (sông uốn quanh như vành tai, đoạn qua Thăng Long), Phú Lương, sông Cái, Hồng Hà. Tên "sông Hồng" phổ biến về sau, gọi theo đúng màu nước. Trong khi đó, người Pháp ghi trên bản đồ là "Fleuve Rouge", cũng là sông Đỏ.
Vì sao nước sông Hồng màu đỏ
Màu đỏ nâu đến từ phù sa. Lưu vực sông Hồng phần lớn là đồi núi có lớp đất feralit, loại đất hình thành ở vùng nhiệt đới ẩm, chứa nhiều oxit sắt và nhôm nên có màu đỏ vàng. Mưa mùa hè xối xuống sườn dốc, cuốn đất trôi xuống suối, suối dồn ra sông. Mỗi mùa lũ, sông Hồng như một băng chuyền khổng lồ chở đất đỏ từ núi xuống đồng bằng.
Lượng phù sa của sông Hồng thuộc loại rất lớn trong khu vực. Trước khi có các hồ thuỷ điện trên sông Đà, các tính toán thường nêu lượng bùn cát mỗi năm vào cỡ trên dưới 100 triệu tấn. Từ khi hồ Hoà Bình rồi Sơn La, Lai Châu tích nước, một phần lớn phù sa bị giữ lại trong lòng hồ, nước hạ du trong hơn trước. Đây là thay đổi lớn nhất của dòng sông trong mấy chục năm gần đây, kéo theo lòng sông qua Hà Nội bị hạ thấp vào mùa khô.
Màu nước đổi theo mùa. Mùa khô (khoảng tháng 11 đến tháng 4) nước rút, bớt đỏ, có quãng ngả xám xanh. Mùa mưa nước lên nhanh, đỏ đặc như nước gạch cua, cuồn cuộn mang theo cả cành cây.
Châu thổ sông Hồng và những phân lưu
Ra khỏi núi, sông Hồng chậm lại, phù sa lắng xuống. Qua hàng nghìn năm, lớp phù sa này phủ kín vịnh biển cổ, đắp nên đồng bằng châu thổ Bắc Bộ. Trên đường ra biển, sông Hồng tẽ thành nhiều nhánh để chia nước:
| Phân lưu / sông nối | Tách ở đâu | Đi về đâu |
|---|---|---|
| Sông Đuống | Phía bắc Hà Nội | Chuyển nước sang hệ thống sông Thái Bình |
| Sông Luộc | Vùng Hưng Yên | Nối sang sông Thái Bình, chảy về phía Hải Phòng |
| Sông Đáy (qua sông Đào) | Vùng Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình | Ra biển ở cửa Đáy |
| Sông Trà Lý | Vùng Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên | Ra biển ở cửa Trà Lý |
| Sông Ninh Cơ | Vùng Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình | Ra biển ở cửa Lạch Giang |
| Dòng chính | — | Ra biển ở cửa Ba Lạt, giữa Hưng Yên và Ninh Bình ngày nay |
Cửa Ba Lạt là nơi phù sa lắng nhiều nhất. Bãi bồi ở đây lấn ra biển năm này qua năm khác, nay là vùng đất ngập nước Xuân Thuỷ (phía Ninh Bình) và Tiền Hải (phía Hưng Yên), nơi chim di cư dừng chân. Đất mới nổi lên ở cửa sông là bằng chứng sống cho việc dòng sông vẫn đang tiếp tục "đắp" đồng bằng.
Đê sông Hồng: nghìn năm sống chung với dòng sông
Sông Hồng mang lại phù sa nhưng mùa lũ nước dâng rất cao so với mặt ruộng. Từ rất sớm, cư dân châu thổ đã đắp đê. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1108, đời Lý Nhân Tông, triều đình cho đắp đê ở phường Cơ Xá bên sông Cái để giữ kinh thành Thăng Long. Đời Trần, nhà nước đặt chức quan chuyên coi việc đê điều, mỗi năm huy động dân đắp và tu bổ đê.
Đê giữ cho làng mạc khỏi ngập, nhưng cũng thay đổi cả dòng sông. Phù sa không còn tràn ra đồng mà lắng ngay trong lòng sông giữa hai triền đê. Qua nhiều thế kỷ, ở nhiều đoạn lòng sông và bãi sông dần cao lên. Vào mùa lũ, mực nước giữa hai bờ đê có thể cao hơn mặt ruộng bên ngoài mấy mét. Người đứng trên mặt đê ở Hà Nội sẽ thấy rõ: một bên là phố xá, một bên là bãi sông trồng ngô, chuối.
Phần ruộng nằm trong đê không còn được bồi thêm phù sa, nên lâu dần có nơi trũng xuống so với bãi ngoài đê. Vùng chiêm trũng của đồng bằng Bắc Bộ có liên quan một phần tới chuyện này. Hệ thống đê sông Hồng và sông Thái Bình nay dài hàng nghìn kilômét, là một trong những công trình thuỷ lợi bằng đất đồ sộ nhất do con người làm ra ở Việt Nam.
Dòng sông làm nên đời sống quanh nó ra sao
- Đất phù sa ngoài bãi: các bãi ngoài đê được bồi mới mỗi năm, đất tơi, màu mỡ, hợp trồng ngô, đậu, rau màu, dâu tằm. Nhiều làng nghề trồng dâu nuôi tằm xưa nằm dọc bãi sông.
- Nước tưới: các cống lấy nước qua đê dẫn nước sông vào hệ thống kênh mương nuôi lúa.
- Đường thuỷ: trước khi có đường sắt, đường bộ hiện đại, sông Hồng là trục giao thông chính nối miền ngược với miền xuôi. Lâm thổ sản miền núi theo thuyền xuôi về Thăng Long, muối và hàng hoá ngược lên.
- Thành thị bên sông: Lào Cai, Yên Bái, Việt Trì, Sơn Tây, Hà Nội, Hưng Yên đều mọc lên bên bờ sông Hồng. Phố Hiến (Hưng Yên) từng là thương cảng sầm uất thế kỷ 17 nhờ nằm trên dòng chính.
Dòng sông cũng hay đổi dòng ở đồng bằng. Nhiều hồ ở Hà Nội như hồ Tây được cho là khúc sông cũ bị bỏ lại khi sông Hồng chuyển dòng. Những bãi bồi, cồn giữa sông xuất hiện và biến mất theo từng trận lũ lớn.
Góc nhìn hôm nay: đến sông Hồng thì nhìn gì
Đứng trên cầu Long Biên (khánh thành năm 1902) hay đi dọc đê qua Hà Nội, có thể quan sát cả ba "lớp" của dòng sông: dòng chảy chính, bãi giữa và bãi ven sông trồng màu, rồi triền đê ngăn phố xá. Mùa khô, bãi giữa sông lộ ra rộng, cho thấy lòng sông thật ra nông và nhiều bùn cát đến mức nào.
Ở ngã ba Bạch Hạc (Việt Trì) là chỗ dễ thấy hai màu nước nhất. Lên Lào Cai, đứng ở chỗ sông Nậm Thi đổ vào sông Hồng ngay sát biên giới để hình dung nơi dòng sông bước vào lãnh thổ Việt Nam.
Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể mở Atlat Địa lí Việt Nam trang Hệ thống sông để thấy lưu vực sông Hồng chiếm cả một vùng rộng lớn của miền Bắc, hoặc đọc các phần về đê điều trong Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Nam nhất thống chí để thấy người xưa đã vật lộn với con sông này thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Sông Hồng bắt nguồn từ đâu?
Sông Hồng bắt nguồn từ vùng núi phía tây tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, nơi nó mang tên Nguyên Giang. Dòng sông chảy theo hướng tây bắc – đông nam dọc đới đứt gãy sông Hồng rồi vào Việt Nam ở biên giới tỉnh Lào Cai.
Sông Hồng dài bao nhiêu km?
Các nguồn đưa ra số khác nhau, thường trong khoảng 1.100–1.200 km tổng chiều dài. Đoạn chảy trên lãnh thổ Việt Nam khoảng 500 km, từ Lào Cai tới cửa Ba Lạt.
Vì sao nước sông Hồng có màu đỏ?
Nước đỏ do chở nhiều phù sa từ lớp đất feralit đỏ vàng giàu oxit sắt ở vùng đồi núi thượng nguồn. Mùa mưa nước càng đỏ đặc, mùa khô nước rút thì nhạt màu hơn, nhất là từ khi các hồ thuỷ điện giữ bớt bùn cát.
Sông Hồng đổ ra biển ở đâu?
Dòng chính đổ ra Biển Đông ở cửa Ba Lạt, nằm giữa tỉnh Hưng Yên và Ninh Bình ngày nay. Ngoài ra nước sông Hồng còn ra biển qua các phân lưu như sông Trà Lý, sông Ninh Cơ và sông Đáy.
Sông Thao và sông Hồng khác nhau thế nào?
Sông Thao là tên gọi quen thuộc của đoạn sông Hồng từ Lào Cai tới Việt Trì, nơi dòng sông còn chảy giữa núi đồi. Từ Việt Trì trở xuống, sau khi nhận sông Đà và sông Lô, dòng sông thường được gọi là sông Hồng hay sông Cái.
Đê sông Hồng có từ bao giờ?
Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1108 thời Lý đã đắp đê Cơ Xá bên sông Cái để giữ kinh thành. Sang đời Trần việc đê điều được tổ chức thành chế độ, và hệ thống đê được mở rộng, tu bổ liên tục cho tới ngày nay.
