Sông Mã và sông Cả (còn gọi là sông Lam) là hai hệ thống sông lớn nhất của Bắc Trung Bộ. Sông Mã bắt nguồn từ vùng núi Điện Biên, chảy qua Sơn La, vòng sang Lào rồi trở lại Việt Nam, xuyên qua Thanh Hoá ra biển ở cửa Hới. Sông Cả bắt nguồn từ vùng núi bên Lào, vào Nghệ An ở phía tây, chảy chéo qua Nghệ An rồi gặp sông La của Hà Tĩnh trước khi ra biển ở cửa Hội. Hai dòng sông đã bồi nên hai đồng bằng Thanh Hoá và Nghệ – Tĩnh, nơi dân cư đông nhất miền Trung.
Hai dòng sông, một kiểu địa hình
Sông Mã và sông Cả giống nhau ở chỗ: cả hai đều chảy theo hướng tây bắc – đông nam, đều có thượng lưu dài trong vùng núi cao biên giới Việt – Lào và đều phải vượt một vùng đồi núi thấp trước khi ra đồng bằng ven biển. Hướng chảy ấy bám theo các đứt gãy và dãy núi của dải đất phía bắc Trường Sơn.
| Sông Mã | Sông Cả (sông Lam) | |
|---|---|---|
| Nguồn | Vùng núi Tuần Giáo, Điện Biên | Vùng núi tỉnh Xiêng Khoảng, Lào |
| Chiều dài (khoảng) | Khoảng 500 km, phần trong Việt Nam hơn 400 km | Khoảng 500 km, phần trong Việt Nam khoảng 360 km |
| Phụ lưu lớn | Sông Chu, sông Bưởi | Sông Hiếu, sông Giăng, sông La |
| Cửa biển chính | Cửa Hới (gần Sầm Sơn) | Cửa Hội (giữa Nghệ An và Hà Tĩnh) |
| Đồng bằng bồi đắp | Đồng bằng Thanh Hoá | Đồng bằng Nghệ An – Hà Tĩnh |
Số liệu chiều dài ở các nguồn lệch nhau vài chục cây số, nên các con số trên chỉ nên hiểu là "khoảng".
Sông Mã: dòng sông đi qua ba vùng đất
Thượng lưu ở Tây Bắc
Sông Mã bắt nguồn từ vùng núi Tuần Giáo (Điện Biên), chảy theo hướng đông nam qua vùng Sông Mã, Sốp Cộp của Sơn La. Đây là vùng núi trung bình, thung lũng hẹp, lòng sông nhiều ghềnh đá. Khí hậu thung lũng khô nóng hơn các sườn núi xung quanh vì bị che chắn, nên cảnh quan hai bờ là đồi trống xen ruộng bậc.
Đoạn chảy qua Lào
Gần biên giới, sông Mã vòng sang đất Lào một đoạn (tỉnh Hủa Phăn), rồi quay trở lại Việt Nam ở vùng Mường Lát, cực tây tỉnh Thanh Hoá. Đây là trường hợp ít gặp: một con sông bắt nguồn ở Việt Nam, đi ra nước ngoài rồi lại quay về.
Trung và hạ lưu ở Thanh Hoá
Từ Mường Lát, sông chảy qua vùng núi phía tây Thanh Hoá (Quan Hoá, Bá Thước, Cẩm Thuỷ), rồi ra vùng đồi trung du và đồng bằng. Ở vùng Thiệu Hoá, sông Mã nhận phụ lưu lớn nhất là sông Chu, cũng bắt nguồn từ Lào. Đoạn cuối, sông chảy qua núi Hàm Rồng ở phía bắc đô thị Thanh Hoá, nơi dãy núi đá vôi nhỏ áp sát mép sông, rồi tỏa ra đồng bằng và đổ ra biển ở cửa Hới, cạnh Sầm Sơn. Một phần nước sông Mã còn ra biển qua các nhánh khác như sông Lèn ở phía bắc.
Sông Cả: từ cao nguyên Xiêng Khoảng về núi Hồng sông Lam
Thượng lưu bên Lào và vùng núi miền Tây Nghệ An
Sông Cả bắt nguồn từ vùng núi thuộc tỉnh Xiêng Khoảng (Lào), vào Việt Nam ở vùng Kỳ Sơn, miền tây Nghệ An. Từ đó sông chảy qua Tương Dương, Con Cuông, Anh Sơn – một chuỗi thung lũng hẹp kẹp giữa các dãy núi phía bắc Trường Sơn. Vùng Con Cuông nằm sát Vườn quốc gia Pù Mát, rừng che phủ dày, nước sông khá trong.
Phụ lưu sông Hiếu
Phụ lưu lớn nhất của sông Cả là sông Hiếu, chảy từ vùng Quế Phong, Quỳ Châu qua Nghĩa Đàn, Thái Hoà – vùng đất đỏ bazan nhỏ của Nghệ An – rồi đổ vào sông Cả ở vùng Anh Sơn. Sông Hiếu có lưu vực lớn, mùa mưa đổ về lượng nước đáng kể.
Hạ lưu và sông La
Qua Đô Lương, Thanh Chương, Nam Đàn, sông Cả vào đồng bằng, chảy qua phía nam đô thị Vinh. Ở ngã ba Chợ Tràng, sông nhận nước sông La từ Hà Tĩnh. Sông La lại được hợp bởi hai sông Ngàn Phố và Ngàn Sâu từ vùng núi Hương Sơn, Hương Khê. Sau đó sông Cả chảy ra biển ở cửa Hội, cũng là ranh giới tự nhiên giữa Nghệ An và Hà Tĩnh trên đoạn cuối.
Cạnh cửa sông là dãy núi Hồng Lĩnh (núi Hồng) ở phía Hà Tĩnh. Cụm "núi Hồng – sông Lam" vì thế trở thành cách gọi quen của cả vùng xứ Nghệ. Tên "sông Lam" được cho là từ màu nước xanh lam vào mùa cạn.
Vì sao lũ sông Mã, sông Cả lên nhanh
Cả hai sông có điểm chung: thượng lưu dài, dốc, nằm trong vùng núi; còn đồng bằng hạ lưu ngắn và hẹp. Lưu vực hình lông chim, nhiều suối nhánh đổ vào dòng chính ở các đoạn khác nhau. Mùa mưa ở Bắc Trung Bộ đến muộn hơn Bắc Bộ, tập trung vào khoảng tháng 8 đến tháng 10, trùng thời kỳ có bão và áp thấp. Nước từ sườn núi dồn xuống nhanh, mực nước ở đồng bằng có thể dâng cao chỉ trong vài ngày. Đây là đặc điểm tự nhiên khiến cư dân hai đồng bằng phải đắp đê và chọn đất cao để dựng làng.
Ngược lại, mùa khô các sông này xuống thấp. Đoạn hạ lưu chịu ảnh hưởng thuỷ triều, nước mặn có thể lấn vào lòng sông một quãng khi lượng nước nguồn ít.
Hai dòng sông làm nên đời sống xứ Thanh, xứ Nghệ
- Đồng bằng phù sa: đồng bằng Thanh Hoá rộng vào bậc nhất miền Trung, phần lớn do sông Mã – sông Chu bồi đắp. Đồng bằng Nghệ – Tĩnh nhỏ và hẹp hơn, bị các dãy núi đâm ngang chia cắt.
- Đường giao thương xuôi ngược: hai dòng sông là trục nối miền núi với đồng bằng. Lâm sản, quế, gỗ theo bè xuôi dòng; muối, nước mắm ngược lên.
- Văn hoá cổ: khu vực trung lưu sông Mã có di chỉ Đông Sơn, nơi đặt tên cho cả nền văn hoá đồ đồng nổi tiếng với trống đồng. Văn hoá Đông Sơn phân bố rộng khắp các lưu vực sông lớn miền Bắc và Bắc Trung Bộ.
- Thuỷ điện, thuỷ lợi: trên sông Chu có công trình Cửa Đạt (Thanh Hoá); trên sông Cả và các phụ lưu có nhiều thuỷ điện như Bản Vẽ (Tương Dương). Các hồ này cấp nước tưới và cắt bớt lũ cho hạ du.
Góc nhìn hôm nay: đến xem gì
Ở Thanh Hoá, núi Hàm Rồng bên sông Mã là chỗ dễ thấy cách một dòng sông lớn vừa ra khỏi vùng đồi gặp những khối đá vôi cuối cùng trước khi tràn vào đồng bằng. Di chỉ Đông Sơn nằm gần đó, bên bờ sông Mã.
Ở Nghệ An, đi ngược quốc lộ dọc sông Cả từ Đô Lương lên Con Cuông, Tương Dương sẽ thấy dòng sông hẹp dần, thung lũng khép lại, núi rừng dày lên. Ở Nam Đàn, núi Đại Huệ và đồng bằng ven sông Cả cho thấy cảnh "núi kẹp sông" đặc trưng của xứ Nghệ. Về cửa Hội, đứng nhìn sang dãy Hồng Lĩnh bên kia sông là thấy trọn hình ảnh núi Hồng – sông Lam.
Muốn đọc thêm: trang Hệ thống sông trong Atlat Địa lí Việt Nam, các chương về Thanh Hoá, Nghệ An trong Đại Nam nhất thống chí (có ghi tên cổ các nhánh sông, bến đò), và tư liệu về văn hoá Đông Sơn ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Sông Mã bắt nguồn từ đâu?
Sông Mã bắt nguồn từ vùng núi Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên. Sông chảy qua Sơn La, vòng sang Lào một đoạn rồi trở lại Việt Nam ở Mường Lát, Thanh Hoá.
Sông Mã đổ ra biển ở đâu?
Dòng chính sông Mã đổ ra biển ở cửa Hới, gần Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hoá. Một phần nước còn ra biển qua các nhánh khác ở phía bắc như sông Lèn.
Sông Lam và sông Cả có phải là một không?
Đúng, sông Lam và sông Cả là hai tên gọi của cùng một dòng sông chảy qua Nghệ An và Hà Tĩnh. Tên sông Cả mang nghĩa sông lớn, còn sông Lam thường được giải thích là do màu nước xanh lam.
Sông Lam bắt nguồn từ đâu?
Sông Lam bắt nguồn từ vùng núi tỉnh Xiêng Khoảng của Lào, chảy vào Việt Nam ở vùng Kỳ Sơn, miền tây Nghệ An. Sông nhận sông Hiếu, sông La rồi ra biển ở cửa Hội.
Sông La là sông nào?
Sông La là phụ lưu của sông Cả, chảy trong tỉnh Hà Tĩnh, được hợp thành từ hai sông Ngàn Phố và Ngàn Sâu. Sông La đổ vào sông Cả ở ngã ba Chợ Tràng trước khi ra biển ở cửa Hội.
