Sông Đà: dòng sông thác ghềnh của Tây Bắc chảy về sông Hồng

Sông Đà là phụ lưu lớn nhất của sông Hồng, bắt nguồn từ vùng núi Vân Nam (Trung Quốc), vào Việt Nam ở vùng biên giới tỉnh Lai Châu, chảy theo hướng tây bắc – đông nam qua Điện Biên, Sơn La, Phú Thọ rồi nhập sông Hồng ở khu vực Trung Hà. Sông nổi tiếng nhiều thác ghềnh vì chảy trong một thung lũng hẹp, dốc, kẹp giữa dãy Hoàng Liên Sơn và các khối núi Tây Bắc. Ngày nay phần lớn thác ghềnh đã chìm dưới ba hồ thuỷ điện lớn là Lai Châu, Sơn La và Hoà Bình.

Sông Đà ở đâu, dài bao nhiêu

Ở Trung Quốc, thượng nguồn sông Đà mang tên Lý Tiên Giang. Dòng sông vượt biên giới vào Việt Nam ở vùng Mường Tè (Lai Châu), rồi đi gần như thẳng theo hướng đông nam suốt mấy trăm cây số. Tổng chiều dài theo các nguồn phổ biến khoảng 900–1.000 km, trong đó đoạn trên đất Việt Nam hơn 500 km. Số liệu lệch nhau tuỳ cách tính điểm đầu nguồn, nên nên hiểu là "khoảng".

Trên đường đi, sông Đà làm ranh giới tự nhiên giữa nhiều vùng: nó tách Lai Châu với Điện Biên ở thượng lưu, chảy qua lòng chảo phía bắc Sơn La, rồi vào vùng Hoà Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ). Ra khỏi núi, sông quay lên phía bắc một đoạn và đổ vào sông Hồng ở quãng Trung Hà, cách ngã ba Việt Trì không xa.

Các phụ lưu đáng kể của sông Đà gồm Nậm Na (từ phía bắc, đổ vào ở vùng Lai Châu), Nậm Mức, Nậm Mu (từ vùng Than Uyên, Lai Châu). Nhiều phụ lưu là suối núi dốc, mùa mưa đổ nước rất nhanh vào dòng chính.

Vì sao sông Đà nhiều thác ghềnh

Thác ghềnh là kết quả của ba thứ cộng lại: độ dốc lớn, lòng sông hẹp và đá cứng không đều.

Thung lũng kiến tạo hẹp và sâu

Giống sông Hồng, sông Đà chạy theo hướng các đứt gãy tây bắc – đông nam của miền Tây Bắc. Phía đông bắc dòng sông là dãy Hoàng Liên Sơn, phía tây nam là các dãy núi và cao nguyên đá vôi Sơn La – Mộc Châu. Vùng này được nâng lên mạnh trong giai đoạn kiến tạo gần đây, nên sông phải đào sâu liên tục để theo kịp. Kết quả là một hẻm sông hẹp, vách dựng, nhiều đoạn hai bờ chỉ cách nhau vài chục mét.

Đá cứng mềm xen kẽ

Lòng sông cắt qua nhiều loại đá khác nhau: đá vôi, đá phiến, đá magma. Chỗ đá mềm bị khoét thành vực sâu, chỗ đá cứng còn trơ lại thành bậc, thành mỏm nhô giữa dòng. Nước dồn qua các bậc đá ấy tạo thành thác; dồn qua những đoạn rải đá ngầm tạo thành ghềnh, có xoáy nước.

Lũ lớn và nhanh

Lưu vực sông Đà đón mưa lớn vào mùa hè, nhất là sườn dãy Hoàng Liên Sơn hướng về phía tây nam. Nước từ các suối dốc dồn xuống cùng lúc khiến mực nước dâng rất nhanh. Mùa lũ, lòng sông hẹp không kịp thoát nước, dòng chảy trở nên hung dữ.

Sông Đà trong văn chương và nghề lái đò

Trước khi có các đập thuỷ điện, đi thuyền trên sông Đà là việc nguy hiểm. Dân vùng này có những người lái đò chuyên vượt thác, thuộc từng hòn đá, từng luồng nước. Thác Bờ ở vùng Hoà Bình cũ là một trong những thác nổi tiếng, nay đã chìm trong lòng hồ Hoà Bình.

Nhà văn Nguyễn Tuân viết tuỳ bút "Người lái đò sông Đà" (in trong tập Sông Đà, 1960) sau chuyến đi Tây Bắc. Ông tả con sông vừa hung bạo vừa trữ tình, có đoạn ví sông Đà "tuôn dài như một áng tóc trữ tình". Bài tuỳ bút có trong sách giáo khoa Ngữ văn nhiều thế hệ, nên với nhiều người, hình ảnh sông Đà gắn với thác đá và ông lái đò. Nên nhớ đây là văn chương: những chi tiết như số thác, hình dạng xoáy nước là cách nhìn của nhà văn, không phải mô tả đo đạc.

Một điểm Nguyễn Tuân ghi lại đúng với quan sát địa lý: màu nước sông Đà đổi theo mùa. Mùa khô nước trong xanh, mùa lũ nước đỏ nâu vì phù sa. So với sông Hồng, sông Đà mùa khô trong hơn hẳn vì chảy qua nhiều đoạn đá cứng và đá vôi.

Ba hồ thuỷ điện đổi hẳn dòng sông

Độ dốc và lượng nước lớn khiến sông Đà có tiềm năng thuỷ điện cao nhất trong hệ thống sông Hồng. Ba công trình lớn được xây theo bậc thang từ dưới lên:

Ba hồ nối nhau gần như phủ kín đoạn sông Đà trên đất Việt Nam. Hệ quả địa lý rất rõ:

• Thác ghềnh biến mất dưới mặt hồ. Đoạn sông hung dữ xưa nay là mặt nước phẳng, uốn theo các thung lũng nhánh, tạo ra nhiều đảo đồi.
• Phù sa bị giữ lại trong lòng hồ. Nước xả về hạ du trong hơn, sông Hồng phía dưới nhận ít bùn cát hơn trước, lòng sông qua Hà Nội bị hạ thấp vào mùa khô.
• Lũ được điều tiết: hồ Hoà Bình cắt bớt đỉnh lũ cho đồng bằng Bắc Bộ, nhưng điều này cũng làm thay đổi nhịp mùa nước mà các làng ven sông đã quen hàng trăm năm.
• Làng tái định cư: nhiều bản người Thái, Mường, Dao ở thung lũng sông phải dời lên cao. Thị xã Mường Lay cũ (Điện Biên) bị ngập một phần khi hồ Sơn La tích nước.

Sông Đà làm nên đời sống Tây Bắc ra sao

Trong một vùng núi cao, thung lũng sông là nơi hiếm hoi có đất bằng và nước. Người Thái, người Mường định cư dọc các thung lũng nhánh của sông Đà, làm ruộng nước ở đáy thung, làm nương trên sườn đồi. Cây gạo, cây ban, rừng tre nứa ven sông là phần cảnh quan quen thuộc.

Ngày nay, lòng hồ mở ra một kiểu sinh kế khác: nuôi cá lồng, đánh bắt cá hồ, đi lại bằng thuyền giữa các bản ven hồ. Đường thuỷ trên hồ Hoà Bình, Sơn La nối những xã mà đường bộ phải vòng rất xa. Mặt khác, sườn đồi quanh hồ dốc, đất dễ trôi, nên giữ rừng đầu nguồn là chuyện sống còn để hồ không bị bồi lấp nhanh.

Góc nhìn hôm nay: đến sông Đà xem gì

Đến đập thuỷ điện Hoà Bình là cách dễ nhất để hình dung quy mô dòng sông: phía trên là lòng hồ trải dài giữa núi, phía dưới là lòng sông Đà cũ chảy ra đồng bằng. Lên vùng Mộc Châu – Vân Hồ (Sơn La), các cung đường ven hồ cho thấy những đồi núi xưa là sườn thung lũng, nay thành bán đảo, đảo nhỏ giữa nước.

Ở đoạn trên Lai Châu, nơi dòng sông vừa vào Việt Nam, sông còn giữ được dáng hẻm núi hẹp, vách đá cao. Đây là chỗ hình dung được sông Đà trước khi có đập trông như thế nào.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm tập tuỳ bút Sông Đà của Nguyễn Tuân, mở Atlat Địa lí Việt Nam trang Hệ thống sông và trang Thuỷ điện để thấy vị trí ba hồ nối nhau như ba bậc cầu thang.