Cánh cung Đông Bắc: Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều ở đâu

Cánh cung Đông Bắc là bốn dãy núi uốn cong nằm ở tả ngạn sông Hồng: Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn và Đông Triều, xếp lần lượt từ tây sang đông. Cả bốn cùng chụm đầu về phía khối núi Tam Đảo và xoè rộng ra phía bắc, phía đông như những nan quạt. Chính cái dáng quạt ấy quyết định hướng chảy của sông, đường đi của gió mùa đông bắc và vị trí các thung lũng nơi người Tày, Nùng, Dao sinh sống.

Bốn cánh cung nằm ở đâu

Nếu đặt một tấm bản đồ địa hình vùng Đông Bắc trước mặt, sẽ thấy các dải núi không chạy thẳng theo hướng tây bắc – đông nam như ở Tây Bắc mà cong như vành cung. Phần lồi của cung quay về phía biển và đồng bằng, phần lõm quay lên phía bắc. Sách giáo khoa Địa lí 12 và Atlat Địa lí Việt Nam đều mô tả bốn cánh cung theo thứ tự từ tây sang đông.

Giữa các cánh cung là những thung lũng sông cũng cong theo: sông Gâm, sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam. Đứng ở đồng bằng nhìn lên, ta không thấy cánh cung nào cả, chỉ thấy đồi núi thấp lô nhô. Hình cung chỉ hiện ra trên bản đồ hoặc ảnh vệ tinh, khi nhìn cả vùng một lượt.

Vì sao núi Đông Bắc lại cong

Hướng núi là dấu vết của những lần vỏ Trái Đất bị ép, uốn nếp và đứt gãy. Vùng Đông Bắc nằm giữa hai khối cứng hơn: khối núi Tây Bắc – Hoàng Liên Sơn ở phía tây (ngăn cách bởi đứt gãy sông Hồng) và khối nền phía nam Trung Quốc ở phía bắc. Khi bị nén, các lớp đá trầm tích ở giữa uốn lượn theo hình vòng cung chứ không xếp thẳng hàng. Các nhà địa chất gọi đây là những đới uốn nếp có cấu trúc dạng vòng cung, với khối Tam Đảo đóng vai trò như cái chốt mà các cung tựa vào.

Sau giai đoạn uốn nếp, vùng này còn trải qua thời gian dài bị bào mòn. Vì thế phần lớn núi Đông Bắc chỉ là núi thấp và đồi, đỉnh phổ biến dưới 1.000 m. Những đỉnh cao hơn 2.000 m của vùng nằm ở rìa thượng nguồn sông Chảy, sông Lô, giáp biên giới, không nằm trên các cánh cung.

Câu chữ trong sách giáo khoa hay tóm lại: địa hình Đông Bắc "thấp dần từ tây bắc xuống đông nam, các dãy núi hình cánh cung mở rộng về phía bắc và phía đông, chụm lại ở Tam Đảo". Nhớ được câu này là đọc được bản đồ cả vùng.

Từng cánh cung có gì riêng

Sông Gâm: cánh cung nằm sâu nhất

Cánh cung Sông Gâm bám theo dòng sông cùng tên, một phụ lưu lớn của sông Lô. Sông Gâm chảy từ phía Trung Quốc vào Cao Bằng rồi xuôi qua Tuyên Quang. Núi ở đây xen giữa đá phiến, đá cát và đá vôi, sườn dốc, thung lũng hẹp. Phía bắc của cung là vùng cao nguyên đá, phía nam là những dải đồi thấp dần về phía Tuyên Quang.

Ngân Sơn: bức tường giữa hai lưu vực

Ngân Sơn là cánh cung liền mạch và cao nhất trong bốn cung. Nó làm đường chia nước giữa sông Bằng (chảy lên phía bắc, sang Trung Quốc) và sông Cầu (chảy về đồng bằng Bắc Bộ). Ai đi quốc lộ 3 lên Cao Bằng sẽ vượt Ngân Sơn qua những con đèo quanh co như đèo Gió, đèo Cao Bắc. Hai bên đèo, nước đổ về hai hướng ngược nhau, một bên ra Biển Đông qua châu thổ sông Hồng, một bên vòng qua đất Trung Quốc rồi mới ra biển.

Bắc Sơn: cánh cung đá vôi

Bắc Sơn khác ba cung còn lại ở chỗ phần lớn là núi đá vôi. Đá vôi bị nước mưa hoà tan tạo nên vách dựng, hang ngầm và những thung lũng kín bao quanh bởi núi. Dải đá này chạy từ Thái Nguyên sang Lạng Sơn, rồi nối dần với vùng đá vôi biên giới. Cảnh quan thung lũng Bắc Sơn được kể kỹ ở danh mục núi đá vôi; ở đây chỉ cần nhớ rằng nó là một vành cung trong cấu trúc chung.

Đông Triều: cánh cung ra tới biển

Cánh cung Đông Triều chạy từ vùng Bắc Ninh – Hải Phòng (Hải Dương cũ) sang Quảng Ninh, càng ra phía đông càng sát biển. Đây là nơi có núi Yên Tử, cao khoảng 1.068 m theo con số phổ biến, nổi tiếng với dấu tích Thiền phái Trúc Lâm. Lòng đất cánh cung này chứa bể than Quảng Ninh, nguồn than antraxit lớn nhất cả nước, hình thành từ thực vật bị vùi lấp trong kỷ Trias. Than lộ gần mặt đất ở vùng Hòn Gai – Cẩm Phả là lý do nơi đây thành vùng mỏ từ cuối thế kỷ 19.

Đi tiếp ra biển, địa hình đồi núi chìm dần xuống nước. Những khối đá vôi của vịnh Bái Tử Long và vùng đảo Quảng Ninh cũng cong theo hướng chung ấy, như thể cánh cung kéo dài ra ngoài khơi.

Cánh cung dẫn sông và dẫn gió

Hệ quả dễ thấy nhất của các cánh cung là hướng sông. Sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam chảy trong các thung lũng giữa cung, cong theo núi, rồi cùng đổ về vùng Phả Lại hợp thành sông Thái Bình. Nhìn trên bản đồ, ba con sông này như những sợi chỉ chạy song song nhau trong các rãnh của chiếc quạt.

Hệ quả thứ hai là gió. Các thung lũng mở về phía bắc và đông bắc như những cái phễu, đón thẳng gió mùa đông bắc thổi từ lục địa xuống. Không có dãy núi nào chắn ngang, khối khí lạnh tràn sâu vào vùng núi Đông Bắc rồi xuống đồng bằng. Đó là lý do mùa đông ở Lạng Sơn, Cao Bằng thường lạnh hơn những nơi cùng độ cao ở Tây Bắc, nơi dãy Hoàng Liên Sơn đứng chắn. Băng giá, sương muối ở Mẫu Sơn hay vùng núi Cao Bằng là chuyện quen thuộc mỗi đợt rét đậm.

Hệ quả thứ ba là đường đi. Từ xưa, các con đường từ đồng bằng lên biên giới phía bắc đều men theo thung lũng giữa các cung: đường lên Lạng Sơn theo thung lũng sông Thương, đường lên Cao Bằng vượt Ngân Sơn. Ải Chi Lăng nổi tiếng trong sử chính là một khúc thung lũng hẹp kẹp giữa núi đất và núi đá trên con đường ấy.

Đất đá và đời sống trong các thung lũng

Vùng cánh cung có ba loại nền chính, mỗi loại cho một kiểu sống khác nhau:

• Núi đất trên đá phiến, đá cát: sườn thoải hơn, giữ được đất, hợp với rừng, chè, cây hồi, cây quế. Hồi Lạng Sơn mọc nhiều trên các sườn kiểu này.
• Núi đá vôi: đất ít, nước thấm mất xuống hang ngầm, ruộng chỉ có ở đáy thung lũng. Người dân trồng ngô trong hốc đá, đắp ruộng nơi có mạch nước.
• Thung lũng bồi tích dọc sông: nơi tập trung làng bản, chợ phiên, ruộng nước của người Tày, Nùng. Những cánh đồng như Thất Khê, Bắc Sơn hay vùng Na Rì đều nằm trong rãnh giữa các cung.

Vì núi thấp và nhiều thung lũng mở, vùng Đông Bắc dễ đi lại hơn Tây Bắc. Đây cũng là vùng giàu khoáng sản: than ở cung Đông Triều, quặng kim loại ở vùng Ngân Sơn – Sông Gâm, đá vôi làm xi măng ở dải Bắc Sơn.

So với núi Tây Bắc khác thế nào

Ranh giới giữa hai vùng là thung lũng sông Hồng, một đường đứt gãy lớn chạy thẳng tắp từ Vân Nam xuống. Dãy Con Voi nằm ngay bên tả ngạn sông Hồng, thuộc phía Đông Bắc nhưng lại chạy theo hướng tây bắc – đông nam, như vạch ranh giới cho các cánh cung bắt đầu.

Đọc cánh cung trên thực địa

Người không chuyên vẫn có thể tự "thấy" cánh cung bằng vài cách đơn giản:

1. Xem Atlat Địa lí Việt Nam, trang hình thể và trang miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ. Lấy bút chì nối các sống núi, hình quạt hiện ra ngay.
2. Mở ảnh vệ tinh hoặc bản đồ địa hình có tô bóng, phóng to vùng giữa Thái Nguyên và Lạng Sơn. Các rãnh thung lũng cong rất rõ.
3. Đi một vòng quốc lộ 3 lên Cao Bằng rồi quốc lộ 4A về Lạng Sơn. Lúc lên là cắt ngang Ngân Sơn, lúc về là chạy dọc theo vùng đá vôi biên giới, cảnh hai chặng khác hẳn nhau.
4. Lên Yên Tử và nhìn về phía tây bắc: dải núi Đông Triều kéo dài, uốn nhẹ, là chính cánh cung ngoài cùng.

Muốn đọc sâu hơn, bộ sách Địa lí tự nhiên Việt Nam của các giáo sư Lê Bá Thảo hay Vũ Tự Lập trình bày kỹ cấu trúc vùng này. Bảo tàng Địa chất ở Hà Nội có các mẫu đá và bản đồ cấu trúc vùng Đông Bắc.