Đèo là chỗ thấp nhất trên một sống núi mà đường đi có thể vượt qua để sang bên kia. Về địa hình, nó thường là một "yên ngựa": thấp hơn hai đỉnh hai bên, nhưng cao hơn hai thung lũng ở hai sườn. Người xưa mở đường qua yên ngựa vì đó là lối tốn ít sức nhất, và cũng vì thế mà đèo thường trở thành ranh giới của sông, của gió và của các vùng đất.
Yên ngựa: hình dạng chung của mọi con đèo
Hãy hình dung cái yên ngựa. Theo chiều dọc lưng ngựa, giữa yên thấp hơn đầu và đuôi yên. Theo chiều ngang, giữa yên lại cao hơn hai bên sườn ngựa. Điểm giữa yên vừa là chỗ thấp nhất của một đường, vừa là chỗ cao nhất của đường kia.
Đèo đúng là như vậy. Trên sống núi chạy dài, đèo là chỗ trũng xuống giữa hai đỉnh. Nhưng đối với người đi từ thung lũng bên này sang thung lũng bên kia, đèo lại là điểm cao nhất trên đường. Trong địa lý học, điểm này gọi là điểm yên ngựa, và người đọc bản đồ địa hình nhận ra nó qua hình các đường đồng mức: hai cụm vòng tròn khép kín (hai đỉnh) đứng cạnh nhau, ở giữa là chỗ đường đồng mức thắt lại như hình đồng hồ cát.
Vì sao sống núi lại có chỗ trũng? Thường là vì hai con suối ở hai sườn đối diện cùng khoét ngược lên đầu nguồn, ăn dần vào sống núi từ hai phía. Chỗ chúng gần chạm nhau nhất bị hạ thấp thành yên ngựa. Cũng có khi sống núi trũng xuống vì đi ngang một dải đá mềm hơn, hay một đường đứt gãy làm đá vỡ vụn dễ bị bào mòn.
Đèo là đường phân thuỷ
Điểm cao nhất của đèo thường nằm đúng trên đường chia nước. Mưa rơi bên này đỉnh đèo chảy về một con sông, rơi bên kia chảy về con sông khác. Đi qua đèo là đi từ lưu vực này sang lưu vực khác.
- Đèo Ô Quy Hồ trên dãy Hoàng Liên: một bên nước về sông Hồng, một bên về sông Đà.
- Đèo Lò Xo trên khối núi Kon Tum: một bên nước về các sông ra Biển Đông, một bên về hệ thống Sê San, chảy sang lưu vực Mê Kông.
- Đèo vượt cánh cung Ngân Sơn trên đường lên Cao Bằng: một bên về sông Cầu, một bên về sông Bằng chảy lên phía bắc.
Hiểu điều này, người đi đèo có thể tự kiểm tra: để ý hướng chảy của suối hai bên đỉnh đèo, sẽ thấy chúng chảy ngược chiều nhau.
Đèo cũng là ranh giới gió và mây
Vì đèo nằm trên sống núi, nó cũng là nơi gặp nhau của hai sườn đón gió và khuất gió. Khối khí ẩm gặp sườn núi bị đẩy lên, lạnh đi, ngưng thành mây và mưa. Sang bên kia đỉnh, không khí đi xuống, ấm dần và khô hơn. Vì thế rất nhiều con đèo Việt Nam có cảnh "bên này mây, bên kia nắng": Ô Quy Hồ, Hải Vân, Ngoạn Mục là những ví dụ rõ.
Ở những đèo vượt dãy núi chạy ngang như Đèo Ngang hay Hải Vân, sự khác biệt hai bên còn lớn hơn, vì dãy núi chặn cả khối khí lạnh mùa đông. Phần này thuộc về khí hậu học, chỉ cần nhớ: đèo là chỗ con người cắt ngang đúng cái ranh giới mà núi tạo ra.
Các kiểu đèo ở Việt Nam
Không phải con đèo nào cũng là yên ngựa giữa hai đỉnh. Dựa vào địa hình mà đường vượt qua, có thể chia đèo Việt Nam thành mấy kiểu:
| Kiểu đèo | Vượt qua cái gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đèo vượt dãy núi dọc | Yên ngựa trên dãy núi chạy dài, nối hai thung lũng song song | Ô Quy Hồ, Pha Đin, Khau Phạ |
| Đèo vượt nhánh núi ngang ra biển | Nhánh núi đâm từ Trường Sơn ra biển, chắn đường ven biển | Đèo Ngang, Hải Vân, Cù Mông, Đèo Cả |
| Đèo leo bậc cao nguyên | Sườn dốc nối vùng thấp với cao nguyên, không có yên ngựa rõ | Bảo Lộc, Prenn, Ngoạn Mục, Khánh Lê |
| Đèo vắt vách hẻm vực | Đường men theo vách núi, bên dưới là hẻm sông | Mã Pì Lèng |
Kiểu đèo leo bậc cao nguyên rất phổ biến ở phía nam: Tây Nguyên là các bậc cao nguyên xếp tầng, đi từ đồng bằng ven biển hay Đông Nam Bộ lên là phải leo qua những vách bậc dài. Những đèo này không có "bên kia đỉnh" theo nghĩa thông thường; lên tới mép bậc là tới mặt cao nguyên rộng.
Vì sao đèo uốn cua tay áo
Một chiếc xe không thể leo thẳng lên sườn núi dốc 30 – 40 độ. Đường phải chạy chéo theo sườn để giảm độ dốc, tới chỗ không thể đi tiếp thì quay ngoặt, chạy chéo về hướng ngược lại. Mỗi lần quay ngoặt là một khúc cua gấp mà người Việt gọi là "cua tay áo", hay "cua chữ U".
Đèo càng nhiều khúc ngoặt thì sườn núi càng dốc, hoặc độ cao phải leo càng lớn trong một quãng ngắn. Những đoạn đèo dài cả chục cây số trong khi khoảng cách thẳng giữa chân và đỉnh chỉ vài cây số là chuyện bình thường. Tên "đèo Lò Xo" chẳng hạn được giải thích là vì đường uốn lượn như cuộn lò xo.
Ngày nay nhiều đèo lớn đã có hầm xuyên núi: hầm Hải Vân, hầm Đèo Cả, hầm Cù Mông, hầm Đèo Ngang. Hầm cắt thẳng qua chân núi, ngắn hơn và thấp hơn, tránh được dốc, cua và sương mù trên đỉnh đèo. Đường đèo cũ vẫn còn, phần lớn để phục vụ người đi địa phương và người muốn ngắm cảnh.
"Đèo", "ải", "quan" trong lịch sử
Từ xa xưa, đèo là chỗ hiểm yếu. Đường qua núi chỉ có một lối hẹp, ai giữ được đèo là giữ được cửa ngõ. Vì vậy tiếng Hán Việt gọi những con đèo quan trọng là "quan" (cửa ải): Hải Vân quan, Hoành Sơn quan (Đèo Ngang). Ải Chi Lăng ở Lạng Sơn tuy không phải đèo theo nghĩa yên ngựa nhưng là thung lũng hẹp giữa núi, đóng vai trò cửa ải tương tự.
Đèo cũng thường thành ranh giới hành chính, vì đi qua đèo là đi từ thung lũng này sang thung lũng khác, từ vùng dân cư này sang vùng khác. Đèo Ngang từng là ranh giới giữa các trấn, sau là giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình; Hải Vân từng là ranh giới giữa Thuận Hoá và Quảng Nam. Nhiều con đèo hiện nay vẫn là ranh giới giữa các tỉnh.
Đọc một con đèo khi đi qua
- Trước khi đi, mở bản đồ địa hình: tìm sống núi đèo vượt qua, xem nó thuộc dãy nào, hai bên là thung lũng sông nào.
- Trên đường lên: để ý vách taluy. Đá granit nứt khối, bo tròn; đá vôi xám, có hốc; đá phiến xếp lớp mỏng, dễ vỡ vụn.
- Ở đỉnh đèo: nhìn hai bên. Suối chảy hướng nào, mây đọng phía nào, cây cối bên nào xanh hơn.
- Xuống đèo: so cảnh thung lũng bên này với bên kia. Rất thường gặp: một bên ẩm, một bên khô; một bên ruộng lúa, một bên nương ngô.
Đường đèo dốc, nhiều cua gấp, sương mù và đá lở là những nguy hiểm thật; đi chậm, giữ làn và đừng dừng xe ở khúc cua.
Câu hỏi thường gặp
Đèo là gì?
Đèo là chỗ thấp nhất trên một sống núi, nơi đường đi có thể vượt sang bên kia. Về hình dạng, nó thường là một yên ngựa: thấp hơn hai đỉnh hai bên nhưng cao hơn hai thung lũng ở hai sườn.
Vì sao đường đèo phải quanh co?
Vì sườn núi quá dốc để xe leo thẳng. Đường phải chạy chéo theo sườn để giảm độ dốc, tới giới hạn thì quay ngoặt ngược lại, tạo thành những khúc cua tay áo.
Đèo khác dốc thế nào?
Dốc chỉ là một đoạn đường lên hoặc xuống. Đèo là cả quãng đường vượt qua một sống núi hoặc một bậc địa hình lớn, thường có cả đoạn lên và đoạn xuống, nối hai vùng khác nhau.
Vì sao hai bên đèo thường có thời tiết khác nhau?
Vì đèo nằm trên sống núi, giữa sườn đón gió và sườn khuất gió. Sườn đón gió nhiều mây mưa, sườn khuất gió không khí đi xuống nên khô và nắng hơn.
Đèo nào ở Việt Nam đã có hầm xuyên núi?
Một số đèo lớn trên trục Bắc – Nam đã có hầm đường bộ như Hải Vân, Đèo Cả, Cù Mông và Đèo Ngang. Đường đèo cũ vẫn còn, chủ yếu phục vụ đi lại địa phương.
