Đèo Pha Đin và đèo Khau Phạ: hai con đèo lớn của Tây Bắc vượt núi nào

Pha Đin và Khau Phạ là hai con đèo lớn của Tây Bắc, vượt hai dải núi khác nhau. Pha Đin nằm trên quốc lộ 6 cũ, nối Thuận Châu (Sơn La) với Tuần Giáo (Điện Biên), dài khoảng 32 km, đỉnh khoảng 1.650 m. Khau Phạ nằm trên quốc lộ 32, nối thung lũng Tú Lệ với Mù Cang Chải (vùng Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai), dài hơn 30 km, vượt nhánh phía nam của khối núi Hoàng Liên. Cả hai tên đều là tiếng Thái và đều có chữ "phạ", nghĩa là trời.

Hai cái tên có chữ "trời"

Trong tiếng Thái Tây Bắc, "phạ" nghĩa là trời. "Pha Đin" thường được giải thích là nơi trời và đất (đin) gặp nhau. "Khau Phạ" là "sừng trời", vì "khau" là sừng hoặc mỏm núi nhô lên. Cả hai cách giải nghĩa đều phổ biến trong tài liệu địa phương, phản ánh cảm giác của người đi đường: lên tới đỉnh đèo như chạm vào trời.

Tên gọi cũng cho biết người sống quanh đèo: thung lũng hai đầu đèo là đất của người Thái, sườn cao hơn là người Mông, người Khơ Mú. Địa danh vùng này gần như toàn bộ là tiếng bản địa.

Đèo Pha Đin: vượt dải núi giữa hai thung lũng

Tây Bắc là xứ của những dải núi và thung lũng chạy song song theo hướng tây bắc – đông nam. Muốn đi từ Sơn La lên Điện Biên, đường không thể chạy thẳng theo một thung lũng mà phải cắt ngang ít nhất một dải núi. Pha Đin là chỗ cắt ngang ấy, nằm trên dải núi ngăn thung lũng Thuận Châu với thung lũng Tuần Giáo.

Đỉnh đèo là ranh giới tự nhiên và cũng là ranh giới giữa hai tỉnh Sơn La và Điện Biên. Từ đỉnh nhìn về hai phía là hai vùng thung lũng khác nhau, mỗi bên một hệ suối chảy riêng. Đường đèo uốn lượn qua nhiều sườn núi đất xen đá vôi, có đoạn bám vách, có đoạn chạy trên sống núi trống trải.

Vùng Tuần Giáo phía tây đèo nằm gần đầu nguồn sông Mã, con sông chảy ngược xuống Thanh Hoá. Điều đó cho thấy Pha Đin nằm ở vùng núi cao, nơi bắt đầu những dòng sông lớn của Bắc Trung Bộ.

Hai thung lũng ở hai đầu đèo Pha Đin đều là vùng đất tương đối bằng của người Thái, nơi có ruộng nước dọc suối và bản làng đông đúc. Giữa chúng là dải núi cao, dân cư thưa, xưa kia chỉ có đường mòn. Trước khi có đường ô tô, đi từ Thuận Châu sang Tuần Giáo là một ngày leo dốc. Đường đèo được mở rộng trong thế kỷ 20 đã rút quãng ấy còn khoảng một giờ xe, nhưng vẫn giữ nguyên quy luật: đường bám theo chỗ yên ngựa thấp nhất của dải núi, chứ không cắt qua đỉnh.

Đèo Khau Phạ: vượt nhánh nam của Hoàng Liên

Dãy Hoàng Liên Sơn không dừng ở Sa Pa mà kéo dài xuống phía đông nam, qua vùng Văn Bàn, Mù Cang Chải. Ở đây nó vẫn còn những đỉnh rất cao, như khối núi Pú Luông ở Mù Cang Chải. Đường quốc lộ 32 từ phía Nghĩa Lộ đi lên phải vượt nhánh núi này để sang thung lũng Mù Cang Chải. Khau Phạ là chỗ vượt.

Ở hai sườn đèo là hai lưu vực khác nhau. Phía Tú Lệ, suối chảy về Ngòi Thia rồi ra sông Hồng. Phía Mù Cang Chải, suối Nậm Kim và các nhánh chảy về hệ thống sông Đà. Như Ô Quy Hồ ở phía bắc, Khau Phạ cũng nằm trên đường chia nước Hồng – Đà của khối Hoàng Liên, chỉ ở đoạn phía nam.

Thung lũng ở chân đèo

Tú Lệ: lòng chảo nhỏ dưới chân Khau Phạ

Từ đỉnh Khau Phạ nhìn xuống phía đông, thung lũng Tú Lệ hiện ra như một lòng chảo nhỏ, ruộng lúa phẳng giữa núi bao quanh. Đây là kiểu cánh đồng giữa núi quen thuộc của Tây Bắc: đáy thung lũng được bồi bằng đất do suối mang xuống từ sườn núi. Tú Lệ nổi tiếng với gạo nếp, mọc trên đất phù sa ấy. Không xa phía đông là cánh đồng Mường Lò (Nghĩa Lộ), cánh đồng đứng thứ hai trong câu "Nhất Thanh, nhì Lò".

Mù Cang Chải: thung lũng hẹp và sườn dốc

Phía tây đèo, thung lũng Mù Cang Chải hẹp và sâu hơn. Đất bằng ít, sườn núi dốc. Người Mông ở đây đã tạo ruộng bậc thang trên sườn núi suốt nhiều thế hệ, dẫn nước suối từ trên cao xuống từng bậc. Ruộng bậc thang là phản ứng của con người với địa hình: không có đáy thung lũng rộng thì phải tạo mặt bằng trên sườn.

Hai thung lũng hai bên đèo cho thấy rõ cùng một dãy núi có thể tạo ra hai kiểu đời sống khác nhau: lòng chảo rộng thì ruộng nước phẳng, thung lũng hẹp thì ruộng bậc thang.

Đá, rừng và mây trên hai đèo

Pha Đin và Khau Phạ đều nằm ở vùng núi có nhiều đá trầm tích và biến chất bị uốn nếp mạnh, xen các khối đá magma. Sườn núi dốc, đất phong hoá dày ở những chỗ có rừng, nhưng dễ sạt khi mất rừng và gặp mưa lớn.

Vì độ cao trên dưới 1.500 m, đỉnh hai đèo thường có mây mù, nhất là vào buổi sáng và trong mùa đông xuân. Khau Phạ còn được nhiều người biết đến vì vùng đỉnh đèo có luồng gió mạnh, đều và địa hình thoáng, phù hợp với dù lượn. Đó cũng là hệ quả trực tiếp của địa hình: sống núi cao, sườn mở về thung lũng, gió leo dọc sườn đều đặn.

Rừng ở hai bên đèo phần lớn là rừng thứ sinh và rừng trồng; rừng tự nhiên còn ở những vùng cao và xa đường. Vùng Mù Cang Chải có khu bảo tồn loài và sinh cảnh, nơi còn giữ được rừng núi cao.

So sánh nhanh hai con đèo

Đi qua hai đèo, quan sát gì

• Đỉnh Pha Đin: nhìn hai thung lũng hai bên, hai tỉnh, hai hệ suối. Đây là ví dụ của đèo làm ranh giới.
• Đỉnh Khau Phạ nhìn về Tú Lệ: lòng chảo phẳng bao bởi núi, hình mẫu cánh đồng giữa núi.
• Đường xuống Mù Cang Chải: ruộng bậc thang trên sườn dốc, cách người Mông thích nghi với thung lũng hẹp.
• Vách đường: các lớp đá phiến, đá cát bị uốn cong, dấu vết vùng núi bị ép mạnh.

Cả hai đèo có nhiều đoạn dốc dài, cua gấp và sương mù dày; đi chậm, bật đèn khi mây xuống và cẩn thận đá lăn sau mưa.