Mã Pì Lèng là con đèo dài khoảng 20 km trên quốc lộ 4C, nối Đồng Văn với Mèo Vạc trên cao nguyên đá phía bắc, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang (vùng Hà Giang cũ). Con đường không vượt qua một yên ngựa như đèo thông thường, mà vắt ngang lưng chừng vách núi đá vôi, bên dưới là hẻm Tu Sản, hẻm vực sâu hàng trăm mét do sông Nho Quế khoét. Đây là nơi thấy rõ nhất sức đào của một dòng sông vào khối đá đang được nâng lên.
Con đèo nằm ở đâu
Từ Đồng Văn đi về phía đông nam, đường bắt đầu leo lên sống núi đá vôi rồi chạy men theo vách phía bắc của một thung lũng lớn. Đoạn đường cao nhất nằm ở khoảng 1.200 m trên mực nước biển. Phía dưới, cách mặt đường hàng trăm mét, là lòng hẻm sông Nho Quế. Sau quãng vắt vách, đường đổ xuống thung lũng Mèo Vạc.
| Thông tin | Giá trị phổ biến |
|---|---|
| Nối | Đồng Văn – Mèo Vạc (Tuyên Quang, vùng Hà Giang cũ) |
| Chiều dài | khoảng 20 km |
| Độ cao đoạn đèo | khoảng 1.200 m ở quãng cao nhất |
| Hẻm bên dưới | hẻm Tu Sản, sông Nho Quế |
| Đá | đá vôi cổ, chủ yếu tuổi Đêvôn – Pecmi |
Tên "Mã Pì Lèng" thường được giải thích là "sống mũi con ngựa", theo cách đọc của người địa phương. Hình ảnh ấy khớp với dáng sống núi hẹp, hai bên dốc thẳng đứng. Đây là cách giải nghĩa phổ biến, không có văn bản cổ nào khẳng định.
Đèo vắt vách: khác với đèo yên ngựa
Phần lớn đèo vượt sống núi tại chỗ thấp nhất. Mã Pì Lèng thì khác: thung lũng Nho Quế nằm chắn giữa Đồng Văn và Mèo Vạc, quá sâu và quá dốc để đường đi xuống đáy rồi leo ngược lên. Người làm đường chọn cách đi vòng, giữ độ cao, bám vào vách đá phía bắc của hẻm và chạy song song với dòng sông.
Đó là lý do cảnh trên Mã Pì Lèng đặc biệt: một bên là vách đá dựng lên trời, một bên là vực thẳm, xa xa dưới đáy là dải sông màu xanh uốn lượn. Đường không lên tới đỉnh núi mà vắt ngang sườn, như một vạch kẻ trên bức tường đá.
Con đường qua đây, nay là một phần của quốc lộ 4C, được mở trong những năm 1959 – 1965 với tên đường Hạnh Phúc. Phần lớn được làm thủ công bằng sức người, đục đá trên vách, nhiều đoạn người làm phải đu dây treo mình trên vách núi. Đường đã được nâng cấp, mở rộng nhiều lần, nhưng tuyến cũ vẫn bám đúng vị trí trên vách.
Hẻm Tu Sản: sông Nho Quế đào xuống đá vôi
Sông Nho Quế bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc), chảy vào Việt Nam ở vùng Đồng Văn, cắt ngang cao nguyên đá theo hướng tây bắc – đông nam, rồi đi về phía Cao Bằng và đổ vào sông Gâm. Đoạn chảy qua giữa Đồng Văn và Mèo Vạc, sông bị ép trong một hẻm hẹp, vách dựng đứng hai bên, gọi là hẻm Tu Sản.
Độ sâu của hẻm thường được nêu khoảng 700 – 800 m, có nguồn nói tới gần 1.000 m tuỳ chỗ đo và cách tính từ đỉnh vách nào. Những con số kiểu "hẻm vực sâu nhất Đông Nam Á" hay gặp trên mạng không có nguồn đo đạc chính thức thống nhất, nên đừng coi là chắc chắn. Điều chắc chắn là: đứng trên vách nhìn xuống, lòng sông nhỏ như sợi chỉ.
Vì sao một con sông nhỏ đào được hẻm sâu như vậy
Câu trả lời nằm ở việc cao nguyên đá Đồng Văn được nâng lên từ từ trong suốt các thời kỳ địa chất gần đây. Dòng sông đã có trước khi vùng đất này cao như bây giờ. Đất được nâng lên đến đâu, sông đào xuống đến đó để giữ lối chảy của mình. Kết quả là dòng sông vẫn nằm ở vị trí cũ nhưng lòng sông ngày càng sâu so với mặt cao nguyên xung quanh.
Đá vôi cũng góp phần. Đá vôi cứng nhưng nứt theo các khe thẳng đứng, nên khi sông khoét chân, vách đá sập xuống theo các mặt phẳng dọc, giữ cho hẻm có hai vách gần như thẳng đứng thay vì sườn thoải hình chữ V. Hẻm Tu Sản vì thế có dáng chữ U hẹp với vách dựng.
Màu nước Nho Quế và thuỷ điện
Sông Nho Quế ở hẻm Tu Sản thường được mô tả có màu xanh ngọc. Màu này đến từ nhiều thứ: nước chảy qua vùng đá vôi chứa nhiều khoáng hoà tan, ít phù sa vào mùa khô, cộng với độ sâu và ánh sáng phản chiếu trong hẻm. Mùa mưa, nước mang phù sa đục hơn rõ rệt.
Trên sông Nho Quế hiện có một số nhà máy thuỷ điện. Đập làm mực nước ở một số đoạn dâng cao và đứng hơn, đoạn khác thì dòng chảy bị giảm khi nước được dẫn qua đường ống. Vì vậy cảnh sông hiện nay khác với cảnh trong ảnh chụp vài chục năm trước, và có thể thay đổi theo chế độ vận hành của nhà máy. Hiểu điều này để không ngạc nhiên khi thấy dòng sông lúc đầy lúc vơi.
Đá, đất và đời sống hai bên đèo
Cả vùng quanh Mã Pì Lèng là đá vôi trơ trụi. Đất chỉ đọng lại trong các hốc đá, người H'Mông trồng ngô vào từng hốc, xếp đá thành tường rào quanh nương và quanh nhà. Nước mưa thấm nhanh xuống các khe nứt, chảy vào hang ngầm rồi ra sông dưới đáy hẻm. Vì vậy dù sông chảy ngay dưới chân, người ở trên vách vẫn khát nước. Đó là nghịch lý của vùng đá vôi: nước có, nhưng nằm sâu dưới đất.
Hai đầu đèo là hai thung lũng tương đối rộng, nơi tập trung dân cư: thung lũng Đồng Văn với khu phố cổ và chợ phiên, thung lũng Mèo Vạc với ruộng ngô và khu dân cư. Con đèo là sợi dây nối hai thung lũng ấy, vắt qua vùng đá trống trải ở giữa.
Mã Pì Lèng trong công viên địa chất
Năm 2010, cao nguyên đá Đồng Văn được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu. Mã Pì Lèng và hẻm Tu Sản là một trong những điểm di sản địa chất tiêu biểu của công viên này, vì nó cho thấy cùng lúc ba thứ: các lớp đá vôi cổ xếp tầng trên vách, quá trình nâng lên của cao nguyên, và sức đào của dòng sông.
Ai quan tâm tới đá có thể quan sát các lớp đá vôi trên vách đối diện: các lớp xếp nghiêng, đôi chỗ uốn cong, cho thấy đá đã bị ép trước khi được nâng lên. Trong đá vôi vùng Đồng Văn đã tìm thấy nhiều hoá thạch sinh vật biển cổ, bằng chứng nơi đây từng là đáy biển.
Khi đi qua Mã Pì Lèng, quan sát gì
- Từ trạm dừng trên đèo: nhìn xuống hẻm, xác định hướng chảy của sông Nho Quế, từ tây bắc xuống đông nam.
- Vách đối diện: các lớp đá vôi xếp tầng, có lớp nghiêng, có lớp uốn.
- Nương ngô trong hốc đá: cách người H'Mông giữ từng nắm đất trên nền đá trơ.
- So hai thung lũng ở hai đầu đèo: rộng, bằng hơn, là nơi đất đọng lại và người tụ cư.
Đường đèo hẹp, vách dựng, có đoạn đá lở; đi chậm, không dừng đỗ ở khúc cua và tuyệt đối không đứng sát mép vực.
Câu hỏi thường gặp
Đèo Mã Pì Lèng nối những nơi nào?
Mã Pì Lèng nối Đồng Văn với Mèo Vạc trên cao nguyên đá phía bắc, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang (vùng Hà Giang cũ). Đèo dài khoảng 20 km trên quốc lộ 4C.
Mã Pì Lèng nghĩa là gì?
Tên đèo thường được giải thích là "sống mũi con ngựa", khớp với dáng sống núi hẹp và dốc. Đây là cách giải nghĩa phổ biến trong dân gian.
Hẻm Tu Sản sâu bao nhiêu?
Các nguồn thường nêu khoảng 700 – 800 m, có nguồn tới gần 1.000 m tuỳ điểm đo. Chưa có số đo chính thức thống nhất, nên nói "sâu hàng trăm mét" là an toàn nhất.
Sông Nho Quế chảy từ đâu đến đâu?
Sông Nho Quế bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc), chảy vào vùng Đồng Văn, qua hẻm Tu Sản rồi đi về phía Cao Bằng và đổ vào sông Gâm.
Vì sao hẻm Tu Sản sâu như vậy?
Vì cao nguyên đá Đồng Văn được nâng lên từ từ, còn sông Nho Quế liên tục đào xuống để giữ dòng chảy. Đá vôi nứt theo khe dọc nên vách hẻm giữ được dáng gần như thẳng đứng.
