Đèo Ô Quy Hồ vượt dãy Hoàng Liên: con đèo chia nước sông Hồng – sông Đà

Đèo Ô Quy Hồ là con đèo vượt dãy Hoàng Liên Sơn trên quốc lộ 4D, nối Sa Pa (Lào Cai) với Tam Đường (Lai Châu). Toàn tuyến đèo dài gần 50 km theo con số hay được nhắc, điểm cao nhất ở yên ngựa gọi là Cổng Trời, khoảng 2.000 m. Đây là con đèo cao và dài vào loại bậc nhất trong số đèo có đường ô tô ở Việt Nam, và là nơi thấy rõ nhất dãy Hoàng Liên chia đôi hai lưu vực sông Hồng và sông Đà.

Vượt "nóc nhà" của Tây Bắc

Dãy Hoàng Liên Sơn chạy theo hướng tây bắc – đông nam, dài hàng trăm cây số, có nhiều đỉnh trên 2.500 m và đỉnh cao nhất cả nước. Muốn đi từ thung lũng Sa Pa, phía đông dãy núi, sang vùng Lai Châu ở phía tây, không có cách nào khác là vượt qua sống núi. Ô Quy Hồ chính là chỗ người ta tìm được một yên ngựa đủ thấp để mở đường ô tô.

"Thấp" ở đây chỉ là so sánh. Yên ngựa ở Cổng Trời vẫn cao khoảng 2.000 m, cao hơn đỉnh của hầu hết các khối núi ở miền xuôi. Hai bên Cổng Trời là các khối núi cao hơn nhiều; đỉnh Phan Xi Păng chỉ cách đó không xa về phía đông nam.

Về tên gọi, "Ô Quy Hồ" có vài cách giải thích lưu truyền trên báo chí, chưa thống nhất; tốt nhất coi là tên địa phương lâu đời chưa rõ gốc.

Hai sườn, hai lưu vực

Đỉnh Cổng Trời nằm đúng trên đường chia nước của dãy Hoàng Liên. Đây là ý quan trọng nhất về mặt địa lý của con đèo:

• Sườn đông, phía Sa Pa: suối đổ về thung lũng Mường Hoa và các nhánh khác, rồi xuống sông Hồng.
• Sườn tây, phía Lai Châu: suối đổ về các dòng chảy vùng Tam Đường, Bình Lư, rồi về sông Đà.

Sông Hồng và sông Đà chảy song song hai bên dãy Hoàng Liên suốt hàng trăm cây số, tới Phú Thọ mới gặp nhau. Một giọt mưa rơi ở Cổng Trời, lệch vài mét sang bên này hay bên kia, sẽ đi hai đường hoàn toàn khác nhau trước khi gặp lại ở vùng Việt Trì.

Bên này mây, bên kia nắng

Người đi đèo Ô Quy Hồ hay kể: phía Sa Pa mù mịt, lên tới Cổng Trời nhìn sang phía Lai Châu thấy trời nắng. Đây không phải chuyện ngẫu nhiên mà là hệ quả của địa hình.

Vào mùa đông và mùa xuân, khối khí ẩm từ phía đông, đông bắc tràn vào thung lũng sông Hồng, gặp sườn đông Hoàng Liên thì bị đẩy lên, lạnh đi và ngưng thành mây, mưa phùn, sương mù. Sa Pa nằm đúng trên sườn đón gió ấy. Vượt qua sống núi, không khí đi xuống sườn tây, ấm dần lên và khô đi, mây tan. Vì thế phía Lai Châu thường quang hơn. Dãy Hoàng Liên giống bức tường giữ mây ở một bên.

Đây cũng là lý do đi đèo vào mùa đông có thể gặp băng giá ở vùng Cổng Trời. Ở độ cao 2.000 m, những đợt rét đậm có thể làm nhiệt độ xuống dưới 0 °C, mặt đường đóng băng trơn trượt.

Đá và địa hình dọc đường

Dãy Hoàng Liên chủ yếu là đá granit và đá biến chất cứng, bị nâng lên mạnh trong các giai đoạn kiến tạo gần đây. Hệ quả là sườn núi rất dốc, thung lũng sâu hình chữ V, suối có nhiều thác ghềnh.

Trên sườn phía Sa Pa, ngay sát đường, thác Bạc là nơi một con suối đổ xuống qua vách đá granit. Đường đèo nhiều đoạn bám theo sườn dốc, một bên là vách đá, một bên là vực. Đất phong hoá từ granit có nhiều cát, khi mưa lớn dễ trôi, nên sạt lở taluy là chuyện thường gặp sau những trận mưa dài.

Sang phía Lai Châu, đường đổ xuống thung lũng rộng hơn, nhiều đồi thấp, ruộng bậc thang và nương chè. Cảnh thay đổi khá nhanh: từ rừng cao nhiều rêu, trúc lùn ở vùng Cổng Trời xuống tới vùng đồi thấp, nắng nhiều.

Vì sao Hoàng Liên cao hơn hẳn xung quanh

Dãy Hoàng Liên nằm sát đứt gãy sông Hồng ở phía đông. Trong các giai đoạn kiến tạo gần đây, khối đá phía tây đứt gãy bị nâng mạnh hơn, đẩy lên thành dải núi cao nhất Đông Dương. Sông suối chưa kịp bào mòn tương xứng với tốc độ nâng, nên sườn núi còn rất dốc, thung lũng còn hẹp và sâu. Người đi Ô Quy Hồ cảm nhận được điều đó qua từng khúc cua: chỉ một quãng ngắn mà độ cao thay đổi hàng trăm mét. So với các dãy núi già, mòn thấp ở Đông Bắc, Hoàng Liên là một dãy núi "trẻ" về hình thái, dù đá cấu tạo nên nó rất cổ.

Rừng theo độ cao: một "lát cắt" Hoàng Liên

Đi hết con đèo là đi qua gần như tất cả các đai cao của dãy núi:

Phần lớn rừng phía trên đèo nằm trong Vườn quốc gia Hoàng Liên. Những cây cổ thụ như pơ mu, thiết sam, đỗ quyên mọc ở đai cao, nơi khí hậu mát và ẩm quanh năm.

Ô Quy Hồ trong các đèo Tây Bắc

Dân đi đường hay gộp Ô Quy Hồ với Mã Pì Lèng, Pha Đin và Khau Phạ thành bộ "tứ đại đỉnh đèo" miền Bắc. Đây là cách gọi dân gian, không phải phân loại địa lý, nhưng có cái lý: cả bốn đều vượt qua những khối núi lớn nhất của vùng.

Về địa lý, Ô Quy Hồ khác các đèo còn lại ở chỗ nó cắt ngang dãy núi cao nhất, đúng đường chia nước lớn nhất miền Bắc. Mã Pì Lèng vắt vách hẻm sông trên cao nguyên đá; Pha Đin vượt dải núi giữa hai thung lũng Tây Bắc; Khau Phạ vượt nhánh phía nam của dãy Hoàng Liên. Mỗi đèo một kiểu.

Đi qua Ô Quy Hồ, quan sát gì

1. Ở Cổng Trời: đứng nhìn hai phía. Phía đông thường có mây, phía tây thường quang hơn. Đây là ranh giới hai lưu vực.
2. Thác Bạc phía Sa Pa: nước đổ qua vách granit, ví dụ điển hình của suối núi trẻ, dốc.
3. Thảm thực vật dọc đường: đổi dần theo độ cao, từ rừng rêu ở đỉnh xuống đồi chè ở chân.
4. Vách taluy: đá xám cứng, nứt khối; chỗ đất vàng đỏ nhiều cát là granit đã phong hoá.

Đèo dài, dốc, nhiều sương mù và có lúc băng giá vào mùa đông; xe nên kiểm tra phanh trước khi xuống dốc dài, và đi chậm khi tầm nhìn kém.