Biển Hồ, người Jrai gọi là T'Nưng, là một hồ nước ngọt tự nhiên nằm cách trung tâm Pleiku khoảng 7 km về phía bắc, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Cách giải thích phổ biến nhất là hồ nằm trong miệng một núi lửa đã tắt từ rất lâu trên cao nguyên bazan Pleiku. Hồ rộng khoảng 200–230 ha, nước trong quanh năm và là nguồn nước sinh hoạt quan trọng của thành phố.
Biển Hồ ở đâu trên bản đồ
Pleiku nằm trên một cao nguyên bazan có độ cao phổ biến khoảng 700–800 m, ở phần bắc của Tây Nguyên. Từ trung tâm thành phố đi theo hướng bắc, đường lên dần qua những đồi đất đỏ trồng chè, cà phê, rồi bất ngờ mở ra một mặt nước tròn, xanh thẫm, có rừng thông bao một phía. Đó là Biển Hồ.
Người địa phương phân biệt hai hồ hay bị gọi lẫn. Biển Hồ chính (T'Nưng) là hồ tự nhiên, lớn hơn. Cách đó không xa có Biển Hồ Chè, một hồ nhỏ hơn nằm giữa đồi chè, được tạo bằng cách đắp đập chắn dòng suối để lấy nước tưới. Bài này nói về hồ tự nhiên.
Tên "biển" là cách người Việt gọi một mặt nước rộng giữa núi, như "Biển Hồ" ở nhiều nơi khác. Tên T'Nưng trong tiếng Jrai thường được giải thích là "biển trên núi" hay "hồ lớn", tuỳ người dịch.
Vì sao người ta nói đây là hồ núi lửa
Cả vùng Pleiku được phủ bởi lớp đá bazan, loại đá hình thành khi dung nham phun trào lên mặt đất rồi nguội đi. Lớp bazan này phong hoá thành đất đỏ, đặc trưng của Tây Nguyên. Trên bề mặt cao nguyên còn có những gò, đồi tròn mà giới địa chất nhận ra là nón núi lửa cũ, đã bị bào mòn.
Biển Hồ có ba đặc điểm khiến nhiều nhà địa lý xếp nó vào nhóm hồ miệng núi lửa:
- Hình dạng gần tròn, bờ dốc ở nhiều phía, giống một lòng chảo.
- Nằm giữa vùng đá bazan, xung quanh có các gò đồi dạng nón.
- Không có sông lớn đổ vào; hồ được nuôi chủ yếu bằng nước mưa và các mạch nước ngầm trong đá.
Cần nói thật: không phải tài liệu nào cũng khẳng định chắc chắn. Có ý kiến cho rằng hồ hình thành do sụt lún trong vùng bazan, hoặc là một hõm giữa các dòng dung nham. Cách gọi "hồ miệng núi lửa" là cách phổ biến trong sách địa lý và tài liệu địa phương, nhưng một nghiên cứu địa chất chi tiết công bố rộng rãi cho riêng Biển Hồ thì không nhiều. Về tuổi các đợt phun trào ở vùng Pleiku, giới khoa học chỉ nói chung là hàng triệu năm, thuộc các đợt phun trào bazan cuối Đệ Tam đến Đệ Tứ của Tây Nguyên.
Miệng núi lửa thành hồ bằng cách nào
Khi núi lửa ngừng hoạt động, phần miệng phun để lại một hố trũng. Có trường hợp hố bị sụp xuống rộng hơn khi khoang dung nham bên dưới rỗng đi. Đá bazan nguội đi nứt thành nhiều khe, nhưng lớp đáy hố bị phủ sét phong hoá có thể giữ được nước. Mưa nhiều của Tây Nguyên trong mùa mưa đổ đầy hố, mạch ngầm rỉ ra nuôi thêm, lâu dần thành hồ.
Trên thế giới, hồ kiểu này có ở nhiều vùng núi lửa đã tắt. Ở Việt Nam, Tây Nguyên và một số nơi miền Nam Trung Bộ có dấu vết núi lửa cổ, nhưng hồ miệng núi lửa còn giữ nước như Biển Hồ thì hiếm.
Hồ trông như thế nào
Mặt hồ khi đầy nước rộng khoảng 200–230 ha, số liệu các nguồn ghi không hoàn toàn trùng. Độ sâu cũng được ghi khác nhau, nhưng hồ sâu hơn hẳn các hồ đồng bằng, vì thế nước có màu xanh thẫm và ít đục. Đất xung quanh là đất đỏ bazan, nhưng sát mép nước là lớp cỏ, cây bụi và rừng thông trồng.
Mực nước dao động theo mùa. Tây Nguyên có mùa mưa và mùa khô rõ rệt: khoảng tháng 5 đến tháng 10 mưa nhiều, các tháng còn lại khô và nắng. Cuối mùa khô, mực nước hạ xuống, lộ ra dải bờ đất đỏ. Những năm khô hạn kéo dài, việc lấy nước cho thành phố cộng với lượng mưa ít làm mực nước xuống thấp đáng kể, chuyện này từng được báo chí địa phương nhắc nhiều lần.
| Đặc điểm | Biển Hồ (T'Nưng) | Một hồ đồng bằng như Hồ Tây |
|---|---|---|
| Nền đá | Bazan núi lửa cổ | Phù sa sông |
| Nguồn gốc | Thường được cho là miệng núi lửa đã tắt | Khúc sông cũ bị bỏ lại |
| Hình dạng | Gần tròn, bờ dốc | Cong, bờ thoải |
| Nước nuôi hồ | Nước mưa, mạch ngầm trong đá | Nước mưa, nước ngầm nông |
| Màu nước | Xanh thẫm, trong | Xanh đục, nhiều bùn |
Nguồn nước của Pleiku
Pleiku nằm trên đỉnh cao nguyên, không có con sông lớn nào chảy qua thành phố. Thành phố nằm gần đường phân thuỷ: nước phía tây chảy dần về hệ sông Sê San, phía đông về sông Ba, và các dòng chính đều ở độ cao thấp hơn, cách xa trung tâm. Vì vậy, một hồ nước ngọt sạch ngay sát thành phố là tài sản rất quý.
Biển Hồ được dùng làm nguồn cấp nước sinh hoạt cho Pleiku từ nhiều thập kỷ. Phần mặt hồ và vùng ven bờ được khoanh làm khu bảo vệ nguồn nước, hạn chế xây dựng, chăn thả và canh tác sát mép. Đây là lý do du khách thường chỉ được đi trên con đường dẫn ra phía nam hồ, nơi có rừng thông và một bậc thềm xuống mép nước, còn phần lớn bờ hồ yên tĩnh.
Vấn đề đặt ra là cân bằng: thành phố càng lớn, nhu cầu nước càng cao, trong khi hồ chỉ được nuôi bằng mưa và mạch ngầm. Phá rừng, mở rộng đất trồng trọt trong lưu vực nhỏ quanh hồ làm nước chảy tràn mang đất đỏ xuống hồ, nước ngầm bổ sung ít đi. Giữ cây xanh quanh hồ là giữ nước cho cả thành phố.
Đất đỏ quanh hồ và đời sống
Lớp bazan phong hoá thành đất đỏ dày, tơi xốp, giữ ẩm tốt. Đây là nền cho các đồi chè, cà phê, hồ tiêu quanh Pleiku. Đồn điền chè Biển Hồ ở gần hồ có từ thời Pháp, tận dụng độ cao, sương mù và đất đỏ.
Với người Jrai, Biển Hồ gắn với tín ngưỡng về nước và các làng (plơi) quanh vùng. Các làng truyền thống thường chọn chỗ có nguồn nước, mạch giọt (giếng nước chảy từ sườn đồi) để lấy nước sinh hoạt. Hồ lớn giữa vùng đá bazan khô hạn mùa khô vì thế mang ý nghĩa vừa thực tế vừa thiêng liêng.
Truyền thuyết về T'Nưng
Quanh hồ lưu truyền một số truyện kể dân gian, phổ biến là dạng "làng chìm": xưa kia chỗ hồ là làng mạc, vì phạm điều cấm kỵ mà đất sụt xuống, nước dâng thành hồ. Chi tiết khác nhau tuỳ người kể và tài liệu ghi lại. Kiểu truyện "làng chìm thành hồ" này có ở nhiều dân tộc, cả ở Việt Nam lẫn nơi khác.
Đây là truyện dân gian, không phải ghi chép về một sự kiện địa chất. Điều đáng chú ý là người xưa đã hình dung đúng một chi tiết: hồ hình thành do đất sụt. Khoa học giải thích chỗ sụt ấy bằng miệng núi lửa và hoạt động của dung nham, còn truyện kể giải thích bằng đạo lý.
Góc nhìn hôm nay: đến Biển Hồ thì nhìn gì
Đứng ở bậc thềm phía nam nhìn ra, có thể quan sát dạng lòng chảo của hồ: bờ dốc ở phía xa, mặt nước tròn. Ở mép đường, lớp đất cắt lộ ra màu đỏ sẫm, thỉnh thoảng có mảnh đá bazan đen, rỗ lỗ khí, là bằng chứng của dung nham xưa.
- Để ý các gò đồi tròn rải rác quanh cao nguyên Pleiku: nhiều gò là nón núi lửa cũ đã bị mài mòn.
- So màu nước Biển Hồ và Biển Hồ Chè để thấy khác biệt giữa hồ tự nhiên sâu và hồ đập nông.
- Tôn trọng khu bảo vệ nguồn nước: không xả rác, không bơi lội, không câu cá ở chỗ cấm.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem Atlat Địa lí Việt Nam (trang địa chất – khoáng sản và vùng Tây Nguyên) để thấy diện tích phủ bazan, và tìm các bài giới thiệu của Bảo tàng tỉnh Gia Lai về văn hoá Jrai, Bahnar quanh Pleiku.
Câu hỏi thường gặp
Biển Hồ Pleiku có phải hồ núi lửa không?
Cách giải thích phổ biến là Biển Hồ nằm trong miệng một núi lửa đã tắt, vì hồ gần tròn, bờ dốc và nằm giữa vùng đá bazan. Tuy vậy, cũng có ý kiến cho rằng đó là hõm sụt trong vùng bazan, chưa có kết luận tuyệt đối.
Biển Hồ rộng bao nhiêu?
Mặt hồ rộng khoảng 200–230 ha khi đầy nước, các nguồn ghi lệch nhau một chút. Mực nước hạ xuống rõ vào cuối mùa khô.
T'Nưng nghĩa là gì?
T'Nưng là tên tiếng Jrai của Biển Hồ, thường được dịch là "biển trên núi" hoặc "hồ lớn". Cách dịch khác nhau tuỳ tài liệu.
Biển Hồ và Biển Hồ Chè khác nhau thế nào?
Biển Hồ (T'Nưng) là hồ tự nhiên lớn, sâu, thường được cho là miệng núi lửa cổ. Biển Hồ Chè là hồ nhỏ hơn, hình thành do đắp đập chắn suối giữa đồi chè.
Vì sao không được bơi ở Biển Hồ?
Biển Hồ là nguồn cấp nước sinh hoạt cho Pleiku nên mặt hồ và vùng ven bờ được bảo vệ. Hoạt động bơi lội, chăn thả, xả thải đều bị hạn chế để giữ nước sạch.
