Hồ Tây không phải hồ đào, cũng không phải miệng núi lửa. Giới địa lý giải thích phổ biến nhất rằng nó là một khúc uốn cũ của sông Hồng: dòng sông từng chảy vòng qua đây, rồi đổi dòng, bỏ lại khúc cong thành một hồ nước tù. Kiểu hồ ấy gọi là hồ móng ngựa (hồ sừng trâu), và đồng bằng sông Hồng còn rải rác nhiều hồ, đầm cùng gốc gác.
Hồ móng ngựa là gì
Ở đồng bằng, dòng sông ít khi chảy thẳng. Nó uốn thành những khúc cong gọi là khúc uốn (meander). Ở bờ lõm, nước chảy xiết, khoét bờ; ở bờ lồi, nước chậm lại, phù sa lắng xuống thành bãi. Năm này qua năm khác, khúc cong cứ phình dần ra, hai đầu khúc uốn tiến lại gần nhau như cổ một chiếc túi bị thắt.
Đến một mùa lũ nào đó, nước tràn qua dải đất hẹp ở "cổ túi", mở ra một lối tắt. Dòng chính đi đường ngắn, khúc cong cũ bị bỏ rơi. Phù sa bồi lấp hai đầu, khúc cong ấy tách hẳn khỏi sông và thành hồ. Nhìn từ trên cao, hồ có dạng cong như móng ngựa hay sừng trâu, vì thế có tên gọi ấy.
Hồ móng ngựa thường nông, đáy là bùn sét mịn của sông cũ, nước tĩnh. Theo thời gian, nếu không có dòng chảy nuôi, hồ bị bèo, cỏ và bùn lấp dần, thu nhỏ lại thành đầm rồi thành ruộng trũng. Hồ nào còn lớn đến hôm nay là hồ được nuôi bằng nước mưa, nước ngầm và được con người giữ lại.
Dấu vết sông Hồng quanh Hồ Tây
Hồ Tây nằm ở phía tây bắc nội thành Hà Nội, sát đê sông Hồng. Khoảng cách từ mép hồ tới dòng sông hiện nay chỉ vài trăm mét đến hơn một cây số, ngăn bằng đê Yên Phụ và dải dân cư ven đê. Mặt hồ rộng khoảng 500 ha (các nguồn ghi từ khoảng 500 đến hơn 520 ha tuỳ cách đo và thời điểm kè bờ), chu vi khoảng 17 km. Nước nông, phần lớn chỉ một đến hai mét, chỗ sâu nhất vài mét.
Ba dấu hiệu khiến các nhà địa lý tin Hồ Tây là khúc sông cũ:
- Vị trí: hồ nằm ngay trong dải đồng bằng ven sông, đúng chỗ sông Hồng có thể từng uốn vòng trước khi dịch về phía đông.
- Hình dạng: đường bờ phía tây và bắc cong tròn như một khúc uốn, khác hẳn hồ hình thành do sụt lún hay do đào.
- Đáy hồ: lớp trầm tích là bùn, sét và cát mịn kiểu phù sa sông, không có đá gốc như hồ núi.
Không có ai ghi lại đúng năm sông bỏ khúc này. Đây là chuyện của hàng nghìn năm địa chất, xảy ra trước khi có thành Đại La, Thăng Long. Vì thế các tài liệu thường nói "Hồ Tây là dấu vết dòng chảy cũ của sông Hồng" mà không gắn một mốc thời gian cụ thể. Cách nói ấy là đúng mức hiểu biết hiện nay.
Hồ Trúc Bạch và những mảnh hồ tách ra
Hồ Trúc Bạch nằm ngay phía đông nam Hồ Tây, ngăn bởi đường Thanh Niên. Thời xưa con đường này là một con đê nhỏ, dân gọi là đê Cổ Ngư. Sử cũ và các sách về Hà Nội đều kể dân làng ven hồ đắp đê này vào khoảng thế kỷ 17 để giữ cá, từ đó một góc hồ tách riêng thành Trúc Bạch. Tức là Trúc Bạch là "con" của Hồ Tây, tách ra do bàn tay người chứ không do sông.
Ngoài Trúc Bạch, nhiều ao đầm cũ quanh Hồ Tây như đầm ở làng Quảng Bá, Nghi Tàm, Thuỵ Khuê xưa kia đều là phần nước nối với hồ, sau bị bồi lấp hoặc lấp để làm đất ở. Bản đồ Hà Nội đầu thế kỷ 20 cho thấy mặt nước quanh hồ rộng hơn bây giờ khá nhiều.
Ở khu vực nội thành, hồ Hoàn Kiếm cũng thường được giải thích là phần còn lại của một nhánh nước cũ nối với sông Hồng, xưa có tên Lục Thuỷ. Cả Thăng Long nằm giữa một mạng sông nhánh, đầm, hồ chằng chịt. Kinh thành cổ được dựng trên vùng đất thấp mà sông Hồng, sông Tô Lịch, sông Kim Ngưu bồi và cắt ngang dọc.
Những tên gọi cũ của Hồ Tây
Hồ Tây có nhiều tên trong sách cổ. Các tên hay được nhắc gồm:
| Tên gọi | Ý nghĩa thường được giải thích |
|---|---|
| Đầm Xác Cáo | Gắn với truyền thuyết Lạc Long Quân diệt hồ ly chín đuôi |
| Lãng Bạc | "Bến sóng"; có tài liệu đồng nhất với Lãng Bạc trong sử thời Bắc thuộc, nhưng vị trí Lãng Bạc còn tranh cãi |
| Dâm Đàm (Đầm Mù Sương) | Mặt hồ hay phủ sương mù buổi sớm |
| Kim Ngưu | Gắn với truyền thuyết trâu vàng |
| Tây Hồ | Hồ ở phía tây kinh thành, tên dùng đến nay |
Nhiều tài liệu nói tên Tây Hồ được dùng từ thời Lê, do kiêng huý một chữ trong tên vua. Chi tiết này có trong sách khảo cứu về Hà Nội nhưng các tác giả ghi không hoàn toàn khớp nhau, nên nên coi như một giả thuyết phổ biến.
Truyền thuyết và giải thích địa chất
Người Hà Nội có hai câu chuyện quen thuộc về nguồn gốc hồ. Chuyện thứ nhất kể Lạc Long Quân dâng nước nhấn chìm hang con cáo chín đuôi hại dân, chỗ ấy thành đầm sâu. Chuyện thứ hai kể con trâu vàng nghe tiếng chuông đồng của nhà sư Khổng Lộ, tưởng tiếng mẹ gọi, chạy từ phương nam về, giẫm sụt đất thành hồ.
Đó là truyền thuyết, được ghi trong các tập truyện cổ như Lĩnh Nam chích quái. Chúng nói lên cảm nhận của người xưa: hồ quá rộng, quá bất ngờ giữa đồng bằng, nên phải có một sức mạnh phi thường tạo ra. Còn câu trả lời của địa chất bình thường hơn nhiều: một con sông lớn mang phù sa, uốn khúc, đổi dòng, để lại khúc cũ. Hai cách kể không loại nhau, chúng chỉ thuộc hai loại hiểu biết khác nhau.
Vì sao sông Hồng hay đổi dòng
Sông Hồng là dòng sông chở rất nhiều phù sa, nước đỏ đục quanh năm, đặc biệt vào mùa lũ. Phù sa lắng xuống lòng sông và hai bờ, làm lòng sông cao dần. Khi lòng sông đã cao, chỉ cần một mùa lũ lớn là nước tìm đường mới thấp hơn. Trước khi có hệ thống đê, đồng bằng Bắc Bộ là một vùng sông chảy lang thang, đổi dòng nhiều lần, để lại dấu vết là các dải đất cao ven sông cũ (gờ ven sông) và các hồ đầm trũng.
Hệ thống đê được đắp dần từ thời Lý, Trần trở đi đã ghim sông Hồng vào một hành lang cố định. Từ đó, sông không còn đổi dòng tự do trong đồng bằng nữa. Nhưng các hồ cũ thì vẫn ở lại. Dọc hai bên sông Hồng và sông Đáy, sông Đuống còn có nhiều ao đầm dài và cong, nằm song song với sông, mang cùng gốc gác với Hồ Tây. Nhiều nơi dân gọi là "sông chết", "sông cụt", "đầm".
Phân biệt với các loại hồ khác ở đồng bằng
- Hồ móng ngựa (Hồ Tây): khúc sông cũ, cong, nằm sát sông.
- Đầm trũng: vùng thấp giữa hai gờ sông, nước mưa đọng lại, hình dạng không đều.
- Ao hồ đào: lấy đất đắp nền nhà, đắp đê, thường vuông vức.
- Hồ điều hoà: đào mới hoặc cải tạo trong đô thị để chứa nước mưa.
Hồ Tây ảnh hưởng gì tới đời sống quanh đó
Hồ nông và rộng nên ấm lên nhanh trong mùa hè, mát dần về chiều. Mặt nước lớn làm không khí ven hồ ẩm hơn, gió thổi thoáng hơn so với phố chật phía trong. Buổi sáng mùa đông và xuân, sương hay đọng trên mặt hồ, đúng như cái tên Dâm Đàm xưa.
Đất ven hồ là phù sa sông cũ, màu mỡ. Các làng quanh hồ xưa nổi tiếng với nghề trồng hoa đào ở Nhật Tân, quất ở Quảng An, hoa sen ở mặt nước, nghề làm giấy ở Yên Thái, Bưởi bên sông Tô Lịch. Sen Hồ Tây dùng để ướp trà là đặc sản lâu đời, gắn với chính mặt nước nông, nhiều bùn của hồ.
Đáy hồ nhiều bùn cũng có mặt trái. Nước tù, nhận nước thải từ khu dân cư nên dễ phú dưỡng. Đã có những đợt cá chết hàng loạt khi nước thiếu ô-xy vào mùa nóng. Việc nạo vét, kè bờ, tách nước thải là chuyện kéo dài nhiều năm của thành phố. Hiểu Hồ Tây là hồ móng ngựa cũng giúp hiểu vì sao nó khó tự làm sạch: không có dòng sông nào chảy qua để thay nước.
Góc nhìn hôm nay: đi quanh hồ thì xem gì
Người muốn thấy dấu vết sông cũ có thể đi một vòng đường quanh hồ, để ý chỗ đường men theo bờ cong và chỗ đường bắt lên đê Yên Phụ. Đứng trên đê, nhìn một bên là sông Hồng và bãi giữa, một bên là mặt hồ, sẽ hình dung được khoảng cách giữa dòng cũ và dòng mới.
Vài điểm có giá trị tìm hiểu:
- Đường Thanh Niên: con đê Cổ Ngư xưa tách Trúc Bạch khỏi Hồ Tây.
- Chùa Trấn Quốc: nằm trên một bán đảo nhỏ phía đông hồ, ngôi chùa có lịch sử từ thời Lý Nam Đế theo ghi chép truyền thống.
- Phủ Tây Hồ: trên một doi đất nhô ra mặt hồ, cho thấy đường bờ khúc khuỷu tự nhiên.
- Bãi giữa sông Hồng: chỗ thấy rõ phù sa bồi và dòng chảy thay đổi theo mùa.
Muốn đọc thêm, có thể tìm sách khảo cứu về địa lý Hà Nội, các bản đồ Hà Nội thời Pháp (đầu thế kỷ 20) để so mặt nước xưa và nay, và Atlat Địa lí Việt Nam để thấy vị trí của hồ trong châu thổ sông Hồng.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tây được hình thành như thế nào?
Cách giải thích phổ biến là Hồ Tây vốn là một khúc uốn của sông Hồng. Sông đổi dòng, khúc cũ bị bỏ lại, phù sa lấp hai đầu nên thành hồ móng ngựa. Chuyện trâu vàng hay hồ ly chín đuôi là truyền thuyết.
Hồ Tây rộng bao nhiêu?
Mặt hồ rộng khoảng 500 ha, các nguồn ghi lệch nhau đôi chút tuỳ thời điểm đo và việc kè bờ. Chu vi khoảng 17 km, nước nông, phần lớn chỉ một đến hai mét.
Hồ móng ngựa là gì?
Là hồ hình thành từ khúc uốn của một dòng sông bị cắt rời khi sông chọn đường tắt. Hồ thường cong như móng ngựa, nông, đáy bùn và nằm gần dòng sông hiện tại.
Hồ Trúc Bạch có phải là một phần của Hồ Tây không?
Có. Trúc Bạch vốn là một góc của Hồ Tây, được tách ra khi dân làng đắp đê Cổ Ngư, nay là đường Thanh Niên, vào khoảng thế kỷ 17.
Vì sao Hồ Tây hay bị ô nhiễm, cá chết?
Hồ nông, nước tù và không có dòng sông chảy qua để thay nước. Nước thải từ khu dân cư cùng lớp bùn đáy dày làm nước dễ thiếu ô-xy vào mùa nóng, nên từng có những đợt cá chết hàng loạt.
