Hồ Lắk ở Đắk Lắk: hồ nước ngọt tự nhiên trong vùng trũng Tây Nguyên

Hồ Lắk là hồ nước ngọt tự nhiên nằm ở phía nam tỉnh Đắk Lắk, cách Buôn Ma Thuột khoảng 50 km theo quốc lộ 27, ở khu vực Liên Sơn. Hồ nằm trong một vùng trũng thấp giữa cao nguyên Buôn Ma Thuột và khối núi Chư Yang Sin, được nuôi bằng nước suối từ núi đổ xuống. Mặt hồ rộng khoảng 500–600 ha vào mùa mưa, thu hẹp rõ vào mùa khô.

Một hồ nằm "dưới" cao nguyên

Nhiều người nghĩ hồ Lắk nằm trên đỉnh cao nguyên như Biển Hồ ở Pleiku. Thật ra nó nằm thấp hơn. Buôn Ma Thuột ở độ cao khoảng 500 m. Đi về phía nam, đường đổ xuống một vùng trũng rộng mà người địa phương gọi là vùng trũng Lắk – Krông Pắc, độ cao chỉ còn khoảng 400 m. Phía đông nam vùng trũng là khối núi Chư Yang Sin dựng lên rất cao, sườn phủ rừng. Hồ Lắk nằm ở chỗ đáy trũng ấy, sát chân núi.

Đây là chìa khoá để hiểu hồ. Nước mưa rơi trên sườn Chư Yang Sin chảy thành suối, đổ xuống vùng thấp, gặp chỗ trũng thì đọng lại. Phần nước dư thoát ra qua lạch và vùng đầm lầy về phía sông Krông Ana, con sông chảy qua vùng trũng này trước khi nhập vào dòng Sêrêpốk ở phía tây.

Hồ Lắk hình thành thế nào

Không có một giải thích địa chất chi tiết được phổ biến rộng rãi cho riêng hồ Lắk. Điều các tài liệu thống nhất là hồ nằm trong một vùng trũng tự nhiên, và đây không phải hồ đập do người làm. Có hai hướng giải thích hay gặp:

• Vùng trũng kiến tạo: mặt đất ở đây bị hạ thấp tương đối so với cao nguyên xung quanh do chuyển động vỏ Trái Đất từ rất lâu, tạo thành bồn trũng chứa nước và trầm tích.
• Dòng chảy bị chặn: nước từ núi xuống gặp vùng đất phẳng, thoát chậm, cộng với lớp trầm tích sét giữ nước, lâu dần thành hồ và đầm lầy rộng.

Hai giải thích không loại trừ nhau. Điểm chung là hồ Lắk thuộc loại hồ đồng bằng giữa núi, khác với hồ miệng núi lửa (Biển Hồ Pleiku) hay hồ khúc sông cũ (Hồ Tây). Nó gần với kiểu "hồ trong bồn trũng" hơn: rộng, nông, bờ thoải, xung quanh là đầm, bãi cỏ và ruộng.

Hồ nông và thay đổi theo mùa

Hồ không sâu, phần lớn chỉ vài mét. Vì nông và bờ thoải nên mặt hồ co giãn mạnh theo mùa. Mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 10 ở Tây Nguyên), nước từ núi đổ về, hồ mở rộng, tràn vào các bãi cỏ, ruộng thấp ven bờ. Mùa khô, nước rút, lộ ra bãi bồi, đầm lầy cạn, cỏ mọc xanh làm bãi chăn thả. Con số "khoảng 500–600 ha" là diện tích thường được nêu, nhưng thực tế mỗi năm, mỗi mùa mỗi khác.

Vùng đất quanh hồ

Vùng trũng Lắk là một trong những nơi trồng lúa nước tập trung của Tây Nguyên, điều ít người nghĩ tới khi hình dung vùng đất cà phê. Lý do nằm ở địa hình: đất thấp, phẳng, có nước từ hồ và sông, phù sa bồi trên nền trũng. Trong khi đó, cà phê và hồ tiêu lại cần đất đỏ thoát nước tốt trên bậc cao nguyên. Một vùng nhỏ mà hai kiểu canh tác khác hẳn nhau, chỉ vì chênh nhau một bậc địa hình.

Người M'Nông bên hồ

Ven hồ Lắk có các buôn của người M'Nông, nổi tiếng nhất là buôn Jun và buôn M'Liêng. Nhà sàn dài, thuyền độc mộc khoét từ thân cây, nghề đánh cá trên hồ và nghề thuần dưỡng voi là những nét gắn với nơi này. Người M'Nông ở đây có truyền thống bắt và nuôi voi lâu đời; đàn voi nhà của vùng Lắk và Buôn Đôn từng là biểu tượng của Tây Nguyên.

Đời sống bên hồ chạy theo nhịp nước. Mùa nước lên, thuyền độc mộc đi xa hơn, đặt lờ, đánh lưới. Mùa nước rút, bãi cỏ mọc lại, trâu bò được thả xuống ven hồ. Hồ vừa là nguồn cá, vừa là đường đi lại, vừa là nơi lấy nước.

Vì sao hồ Lắk dễ tổn thương

Một hồ nông, nuôi bằng suối núi và nằm giữa vùng canh tác thì chịu tác động từ nhiều phía:

• Rừng đầu nguồn: rừng trên sườn núi bị chặt thì suối mang nhiều đất cát hơn, hồ bị bồi nhanh, mùa khô suối cạn sớm hơn.
• Lấy nước tưới: ruộng lúa quanh hồ cần nước nhiều nhất vào mùa khô, đúng lúc hồ ít nước.
• Phân bón, thuốc trừ sâu: trôi từ ruộng vào hồ làm nước giàu dinh dưỡng, bèo và tảo phát triển.
• Bèo lục bình: từng có những thời kỳ phủ kín nhiều phần mặt hồ, phải huy động vớt.

Những năm hạn nặng ở Tây Nguyên, mực nước hồ Lắk xuống rất thấp, bãi đáy lộ ra rộng. Đây không phải chuyện riêng của hồ Lắk mà là đặc điểm chung của hồ nông trong vùng có mùa khô dài. Nhưng hiểu nguồn nước của hồ đến từ núi giúp thấy rõ: giữ rừng Chư Yang Sin là giữ hồ.

Hồ Lắk khác các hồ Tây Nguyên khác ra sao

Tây Nguyên có nhiều mặt nước lớn nhưng phần nhiều là hồ thuỷ điện, thuỷ lợi mới hình thành vài chục năm, như hồ Ea Kao gần Buôn Ma Thuột hay các hồ trên sông Sê San, Sêrêpốk. Hồ tự nhiên thì hiếm. Biển Hồ Pleiku là hồ tự nhiên trên đỉnh cao nguyên bazan, sâu và tròn. Hồ Lắk là hồ tự nhiên trong vùng trũng dưới chân núi, nông và rộng, viền bằng đầm lầy. Hai hồ cho thấy hai cách thiên nhiên giữ nước ở Tây Nguyên.

Ở miền Bắc, hồ Ba Bể (Thái Nguyên, trước là Bắc Kạn) là một hồ tự nhiên khác thường được nhắc cùng, nhưng nằm giữa vùng núi đá vôi và có nguồn gốc gắn với karst, khác hẳn hồ Lắk.

Góc nhìn hôm nay

Người đến hồ Lắk muốn hiểu địa hình có thể để ý vài điều. Đi từ Buôn Ma Thuột xuống, đường đổ dốc nhẹ khỏi bậc cao nguyên vào vùng trũng; đất đỏ hai bên đường dần nhường chỗ cho ruộng lúa và đất xám phù sa. Đến hồ, nhìn về hướng đông nam sẽ thấy khối núi cao sẫm màu rừng, chính là nơi nước hồ bắt nguồn.

• Trên các đồi nhỏ ven hồ có thể nhìn bao quát mặt hồ và vùng đầm lầy, thấy rõ ranh giới nước – cỏ – ruộng.
• Đi vào mùa mưa và mùa khô sẽ thấy hai cảnh khác hẳn; đó là bài học trực quan về hồ nông.
• Khi đi thuyền độc mộc, hỏi người M'Nông về các con lạch, bãi cạn: họ là người hiểu hồ rõ nhất.

Để tìm hiểu thêm, Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột có phần trưng bày về người M'Nông, Ê Đê, nghề săn bắt voi và đời sống ven hồ. Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Tây Nguyên cho thấy vị trí vùng trũng Lắk so với cao nguyên và khối núi Chư Yang Sin.