Thác Dray Sáp và chuỗi thác trên sông Sêrêpốk hình thành ra sao

Thác Dray Sáp là thác nước trên dòng Sêrêpốk, cách Buôn Ma Thuột khoảng 20–30 km về phía tây nam, ở ranh giới tỉnh Đắk Lắk và Lâm Đồng (phần Đắk Nông cũ). Thác nằm trong một chuỗi thác hình thành khi sông chảy qua các bậc đá bazan cứng: Dray Nur, Dray Sáp, Gia Long ở đoạn trên, Trinh Nữ ở đoạn dưới. Từ khi có các nhà máy thuỷ điện trên sông, lượng nước qua thác vào mùa khô giảm rõ rệt.

Sêrêpốk: dòng sông chảy về phía tây

Phần lớn sông Việt Nam chảy về phía đông ra Biển Đông. Sêrêpốk thì ngược lại: sông chảy về phía tây bắc, sang Campuchia, gặp sông Sê San rồi đổ vào Mê Kông. Đó là vì Tây Nguyên nằm ở sườn tây của dãy Trường Sơn Nam; đường phân thuỷ chạy dọc phía đông, nên nước phía tây phải tìm đường về Mê Kông.

Sêrêpốk được tạo thành từ hai nhánh lớn. Nhánh Krông Ana bắt nguồn từ khối núi Chư Yang Sin, chảy qua vùng trũng Lắk. Nhánh Krông Nô bắt nguồn từ vùng núi phía đông nam, giáp cao nguyên Lâm Viên, chảy dọc ranh giới Đắk Lắk với vùng Đắk Nông cũ. Hai nhánh hợp lưu ở vùng phía tây nam Buôn Ma Thuột, và ở chính đoạn hợp lưu ấy, dòng nước gặp cụm thác Dray Nur – Dray Sáp – Gia Long.

Sau cụm thác, Sêrêpốk chảy về phía tây bắc, qua vùng Buôn Đôn với những cánh rừng khộp thưa, rồi vượt biên giới sang Campuchia.

Thác hình thành từ dung nham cổ

Vùng Buôn Ma Thuột và Đắk Nông cũ được phủ bởi những lớp bazan dày, đá tạo ra khi dung nham từ các núi lửa cổ trào ra và đông cứng, cách nay hàng triệu năm. Các lớp dung nham không đều: chỗ dày, chỗ mỏng, chỗ đặc cứng, chỗ rỗ khí, có nơi chồng lên lớp trầm tích mềm hơn.

Khi sông chảy qua vùng như thế, nó bào mòn đá mềm nhanh hơn đá cứng. Tại mép một lớp bazan cứng, lòng sông bị hạ thấp phía dưới, còn phía trên thì giữ nguyên, tạo thành một bậc dốc đứng. Nước đổ qua bậc ấy là thác. Đá bazan nguội đi thường nứt thành khối, đôi khi thành cột nhiều cạnh; nước xói theo khe nứt, làm các khối đá sập dần, khiến mép thác lùi về thượng nguồn rất chậm theo thời gian địa chất.

Dưới chân thác, dòng nước đổ mạnh khoét thành vực sâu. Phía sau màn nước ở một số thác có hõm đá, hang nông do nước và đá rơi khoét vào lớp đá mềm hơn bên dưới. Hang ở thác Dray Nur là một ví dụ hay được nhắc.

Vì sao thác ở đây rộng chứ không cao

Thác trên Sêrêpốk không cao như thác vùng núi đá granit phía Bắc. Dray Nur thường được nói cao khoảng 30 m. Nét đặc trưng là chiều ngang: nước trải rộng hàng trăm mét trên mép bazan, chia thành nhiều dòng, nhiều bậc. Lý do là sông ở đây đã lớn sau khi hai nhánh hợp lại, lưu lượng mùa mưa rất mạnh, còn mặt bazan thì phẳng và trải rộng.

Những thác trong chuỗi

"Dray" trong tiếng Ê Đê có nghĩa là thác. Dray Sáp thường được dịch là "thác khói", vì khi nước lớn bọt nước tung lên mù mịt. Dray Nur được hiểu là "thác vợ", và truyện kể địa phương ghép Dray Sáp với Dray Nur thành đôi vợ chồng. Đó là truyện dân gian, phần địa chất thì giản dị hơn: hai thác cùng nằm trên một bậc bazan ở đoạn sông hợp lưu.

Thuỷ điện làm thác thay đổi ra sao

Đây là phần nhiều bài giới thiệu bỏ qua, nhưng người muốn hiểu thác phải biết. Trên Sêrêpốk và các nhánh thượng nguồn đã xây một chuỗi thuỷ điện bậc thang. Các tên thường được nhắc gồm Buôn Tua Srah trên nhánh Krông Nô, Buôn Kuốp, Dray H'linh, Srêpốk 3, Srêpốk 4 trên dòng chính, cùng một số công trình nhỏ hơn.

Một số nhà máy lấy nước bằng kênh dẫn hoặc đường hầm để tạo cột nước cao, đưa nước vòng qua đoạn sông có thác rồi mới trả lại sông ở phía dưới. Hệ quả là đoạn sông giữa cửa lấy nước và cửa xả bị giảm nước rất mạnh, đặc biệt vào mùa khô. Báo chí địa phương nhiều năm phản ánh cảnh Dray Sáp, Dray Nur trơ đá vào mùa khô, chỉ còn vài dòng nhỏ, khác hẳn hình ảnh "thác khói" trong ảnh cũ.

Vào mùa mưa (khoảng tháng 6 đến tháng 10), khi hồ chứa đầy và phải xả, thác lại có nước lớn. Vì vậy, nếu thấy ảnh thác cuồn cuộn và ảnh thác trơ đá, cả hai đều thật, chỉ khác mùa và khác cách vận hành của nhà máy.

• Mùa khô: nước ít, lộ rõ cấu trúc đá bazan, các khối đá, hố xoáy (ổ gà đá) do nước cuốn sỏi mài thành.
• Mùa mưa: nước lớn, thác trải rộng, nhưng lòng sông nguy hiểm, không nên xuống gần.

Thác và đời sống hai bên sông

Cụm thác nằm giữa vùng đất đỏ bazan trồng cà phê, hồ tiêu. Trước khi có đường sá hiện đại, chuỗi thác là vật cản tự nhiên: thuyền không thể đi xuôi Sêrêpốk liền một mạch, phải khiêng vác qua các đoạn thác ghềnh. Người Ê Đê, M'Nông sống hai bên thượng nguồn; xuôi về Buôn Đôn là vùng người M'Nông, Lào, Ê Đê gắn với nghề săn bắt, thuần dưỡng voi.

Sông Sêrêpốk cũng là nguồn cá cho các buôn ven sông, và là đường ranh tự nhiên giữa các vùng. Ngày nay, các hồ thuỷ điện tạo mặt nước mới, nhưng đồng thời chia cắt dòng sông thành nhiều đoạn.

Góc nhìn hôm nay: đến thác thì nhìn gì

Đến vào mùa khô là cơ hội đọc đá. Có thể quan sát:

• Màu đen xám của bazan, bề mặt có lỗ khí li ti, dấu vết của khí thoát ra khi dung nham nguội.
• Các khe nứt chia đá thành khối, chỗ nước len vào xói mòn.
• Hố tròn trên mặt đá lòng sông, do dòng xoáy cuốn sỏi mài lâu ngày.
• Bậc đá nơi mép thác, cho thấy ranh giới giữa lớp đá cứng và lòng sông bị hạ thấp phía dưới.

Lưu ý an toàn: nước ở thác có thể dâng nhanh khi nhà máy phía trên xả nước, kể cả trong ngày nắng. Không lội ra giữa lòng sông, không tắm ở vực dưới chân thác, theo đúng biển báo của khu quản lý.

Muốn tìm hiểu thêm về nền bazan khu vực, có thể đọc tài liệu về Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông (công nhận năm 2020), vốn giới thiệu kỹ các dòng dung nham, hang núi lửa và thác trên sông Sêrêpốk, Krông Nô. Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột có phần trưng bày về văn hoá các dân tộc ven sông.