Bái Tử Long và Lan Hạ là hai cánh nối dài của cùng một vùng karst ngập nước với Hạ Long: Bái Tử Long ở phía đông bắc, thuộc Quảng Ninh; Lan Hạ ở phía nam, ôm lấy đảo Cát Bà của Hải Phòng. Ba vùng chung một nền đá vôi và một lịch sử biển dâng, nhưng mỗi nơi có nét riêng: Bái Tử Long xen nhiều đảo đất đá phi đá vôi, còn Lan Hạ gắn với đảo Cát Bà, hòn đảo đá vôi lớn nhất vùng.
Một vùng đá vôi, ba cái tên
Nếu nhìn bản đồ địa chất thay vì bản đồ hành chính, dải đảo đá vôi chạy liền một mạch từ quần đảo Cát Bà ở phía tây nam, qua vịnh Hạ Long, lên tới vùng biển Cẩm Phả – Vân Đồn ở phía đông bắc. Cái tên chia vùng chủ yếu theo địa giới và thói quen gọi: phần trước đô thị Hạ Long là vịnh Hạ Long; phần thuộc vùng Cẩm Phả và đặc khu Vân Đồn là vịnh Bái Tử Long; phần phía đông nam đảo Cát Bà, thuộc đặc khu Cát Hải của Hải Phòng, là vịnh Lan Hạ.
Năm 2023, khi UNESCO mở rộng di sản thành "Vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà", giới khoa học coi như đã chính thức gộp phần phía nam vào cùng một hệ. Bái Tử Long không nằm trong vùng lõi di sản ấy nhưng có cùng nguồn gốc. Bài này không kể lại cơ chế đá vôi bị hoà tan và biển dâng (xem bài về vịnh Hạ Long), mà đi vào chỗ khác biệt của hai cánh.
| Bái Tử Long | Lan Hạ – Cát Bà | |
|---|---|---|
| Vị trí | Đông bắc Hạ Long, vùng Cẩm Phả – Vân Đồn, Quảng Ninh | Đông nam đảo Cát Bà, đặc khu Cát Hải, Hải Phòng |
| Kiểu đảo | Đảo đá vôi xen đảo đất đá trầm tích (cát kết, bột kết, phiến sét) | Chủ yếu đá vôi, có đảo chính Cát Bà rất lớn |
| Rừng | Rừng trên đảo đất, rừng ngập mặn ở vũng kín | Rừng trên núi đá vôi của đảo Cát Bà |
| Khu bảo tồn | Vườn quốc gia Bái Tử Long (thành lập 2001) | Vườn quốc gia Cát Bà (1986), Khu dự trữ sinh quyển Cát Bà (UNESCO, 2004) |
| Mặt nước | Nhiều lạch hẹp giữa các đảo lớn, nước chịu ảnh hưởng sông Tiên Yên – Ba Chẽ | Nhiều tùng, áng kín, bãi cát nhỏ dưới chân vách |
Bái Tử Long: nơi đá vôi gặp đảo đất
Điểm khác lớn nhất của Bái Tử Long so với Hạ Long là thành phần đá. Bên cạnh các đảo đá vôi dựng đứng quen thuộc, vùng này có nhiều đảo lớn cấu tạo bằng đá trầm tích vụn: cát kết, bột kết, phiến sét. Loại đá này không bị nước mưa hoà tan như đá vôi mà bị phong hoá thành đất, nên đảo có sườn thoải hơn, đỉnh tròn hơn, giữ được lớp đất dày và nuôi được rừng thường xanh. Đảo Ba Mùn, đảo lớn trong vườn quốc gia, là ví dụ dễ thấy: một dải đồi rừng dài, khác hẳn những tháp đá trơ vách.
Sự xen kẽ này cho Bái Tử Long một cảnh quan hai lớp. Ở phía ngoài là các tháp đá vôi có ngấn sóng ở chân; ở phía trong là những đảo đồi có suối nhỏ, bãi cát và rừng. Đá trầm tích vụn bị bào mòn sinh ra cát, nên các bãi cát ở vùng Vân Đồn – Bái Tử Long thường rộng và mịn hơn những túi cát nhỏ kẹp dưới chân vách đá vôi ở Hạ Long.
Lạch biển và rừng ngập mặn
Giữa các đảo lớn của Bái Tử Long là những lạch biển hẹp, nước chảy mạnh khi triều lên xuống. Phía trong gần bờ, phù sa từ các sông nhỏ vùng Tiên Yên, Ba Chẽ đổ ra làm nước đục hơn và tạo bãi bùn, nơi rừng ngập mặn phát triển. Vùng ven bờ Tiên Yên – Đồng Rui được biết đến với rừng ngập mặn còn tương đối nguyên vẹn so với nhiều nơi khác ở miền Bắc. Rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và rạn san hô rải rác ở phía ngoài tạo thành một chuỗi sinh cảnh liền nhau, là bãi đẻ và chỗ ương con non của nhiều loài cá, tôm, mực.
Vườn quốc gia Bái Tử Long được thành lập năm 2001, bao gồm cả phần đảo lẫn phần biển. Trên các đảo rừng có thú nhỏ như khỉ, sóc và nhiều loài chim; dưới nước có rạn san hô và thảm cỏ biển. Tên Bái Tử Long, theo cách giải thích dân gian, là "nơi rồng con quay đầu bái lạy mẹ", gắn với cùng truyền thuyết rồng hạ của Hạ Long.
Cát Bà: đảo đá vôi lớn nhất vùng
Đảo Cát Bà là đảo lớn nhất trong toàn bộ quần đảo đá vôi này. Khác với những tháp đá nhỏ, Cát Bà đủ lớn để có cả một hệ địa hình karst trên cạn: những dãy núi đá vôi chạy song song, thung lũng kín giữa núi, hố sụt và hang. Nơi thấp nhất của các thung lũng có đất đỏ tích tụ, là chỗ người ta làm ruộng và lập làng như Việt Hải, Trân Châu, Xuân Đám.
Vì là đá vôi, đảo thiếu nước mặt: nước mưa thấm nhanh xuống khe nứt rồi chảy ngầm. Các mạch nước, giếng và vài hồ nhỏ trong thung lũng là nguồn nước quý; bài toán nước ngọt luôn là giới hạn của đời sống trên đảo. Đây là đặc điểm chung của mọi vùng karst, nhưng trên đảo nó gắt hơn vì xung quanh là nước mặn.
Rừng trên núi đá vôi Cát Bà là lý do vườn quốc gia ra đời từ năm 1986. Loài nổi tiếng nhất là voọc Cát Bà (voọc đầu vàng), loài linh trưởng chỉ có ở quần đảo này, số lượng chỉ còn vài chục cá thể, được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp. Năm 2004, UNESCO công nhận quần đảo Cát Bà là khu dự trữ sinh quyển thế giới, ghi nhận sự kết hợp hiếm có của rừng núi đá vôi, rừng ngập mặn, rạn san hô, tùng áng và hang động trong một vùng nhỏ.
Lan Hạ: vịnh của tùng, áng và bãi cát nhỏ
Vịnh Lan Hạ nằm ở phía đông nam đảo Cát Bà, giữa đảo chính và vùng đảo nhỏ phía ngoài. Cảnh quan ở đây là kiểu cụm đảo đá vôi có đế chung, xen nhiều vũng nước gần như khép kín. Người địa phương gọi là tùng, áng; nhiều áng thông ra biển qua một cửa hang thấp chỉ đi được khi nước ròng.
Những vũng kín này có một điều đặc biệt về sinh học: nước trao đổi với biển chậm, độ mặn, nhiệt độ và độ trong khác biển ngoài. Một số hồ nước mặn trong lòng đảo ở Cát Bà – Hạ Long được các nhà khoa học quan tâm vì sinh vật trong đó sống gần như cách ly, như những "phòng thí nghiệm tự nhiên" về thích nghi.
Lan Hạ cũng có nhiều bãi cát nhỏ dưới chân vách đá vôi. Cát ở đây không phải do đá vôi vỡ vụn nhiều mà phần lớn là mảnh vỏ sinh vật biển (san hô, vỏ sò, tảo vôi) và cát do dòng chảy mang tới, gom vào những góc khuất sóng. Ở những vũng xa cửa sông, nước thường trong hơn, đáy cát trắng nhìn thấy được.
Vì sao cùng một nền đá mà ba nơi khác nhau
Có ba nguyên nhân chính khiến ba cánh vịnh trông không giống nhau dù cùng nguồn gốc:
- Thành phần đá: càng lên phía đông bắc, đá trầm tích không phải đá vôi càng nhiều, nên Bái Tử Long có đảo đất, rừng và bãi cát lớn.
- Kích thước khối đá vôi: Cát Bà là một khối lớn còn nguyên, giữ được địa hình karst trên cạn; Hạ Long phần lớn là tháp và cụm đỉnh đã bị chia nhỏ.
- Nguồn nước ngọt và phù sa: vùng gần các cửa sông (cả phía Hải Phòng lẫn phía Tiên Yên) nước đục, nhiều bùn; vùng xa cửa sông nước trong, san hô dễ sống hơn.
Góc nhìn hôm nay: giữ một vùng đá vôi biển còn rừng
So với Hạ Long, hai cánh này còn nhiều rừng và nhiều mặt nước kín, nên chịu áp lực theo kiểu khác: nuôi trồng thuỷ sản trên mặt vịnh, rác từ lồng bè, và việc mở đường, xây dựng trên các đảo lớn. Voọc Cát Bà là chỉ dấu nhạy nhất: số lượng tăng chậm nhờ bảo vệ, nhưng chỉ cần mất thêm vài khoảnh rừng đá vôi là quần thể bị chia cắt.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể bắt đầu từ:
- Trung tâm du khách và các trang thông tin của Vườn quốc gia Cát Bà và Vườn quốc gia Bái Tử Long, có tư liệu về rừng, thú và rạn san hô.
- Hồ sơ Khu dự trữ sinh quyển Cát Bà trên trang chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) của UNESCO.
- Khi đi giữa các đảo, so sánh một đảo đá vôi dựng vách với một đảo đồi thoải phủ rừng: chỉ một khác biệt về loại đá đã đổi hẳn dáng đảo, màu đất và cả kiểu cây mọc.
Câu hỏi thường gặp
Vịnh Bái Tử Long ở đâu?
Vịnh Bái Tử Long nằm ở phía đông bắc vịnh Hạ Long, thuộc vùng biển Cẩm Phả và đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Một phần vùng này thuộc Vườn quốc gia Bái Tử Long, thành lập năm 2001.
Vịnh Lan Hạ thuộc tỉnh nào?
Vịnh Lan Hạ thuộc thành phố Hải Phòng, nằm ở phía đông nam đảo Cát Bà, trong đặc khu Cát Hải. Đây là phần phía nam của vùng karst ngập nước liền với vịnh Hạ Long.
Bái Tử Long khác Hạ Long thế nào?
Cùng nền đá vôi và cùng được biển dâng tạo thành, nhưng Bái Tử Long có nhiều đảo bằng đá trầm tích không phải đá vôi. Những đảo này có sườn thoải, đất dày, phủ rừng và có bãi cát rộng, khác các tháp đá vôi vách dựng của Hạ Long.
Voọc Cát Bà là loài gì?
Voọc Cát Bà, còn gọi voọc đầu vàng, là loài linh trưởng chỉ sống trên quần đảo Cát Bà, gắn với rừng núi đá vôi. Số lượng chỉ còn vài chục cá thể nên được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp.
Tùng và áng là gì?
Đó là từ địa phương chỉ những vũng nước mặn được đảo đá vây quanh. Áng thường gần như kín, thông ra biển qua hang hay khe hẹp; tùng rộng hơn và có lối thông ra ngoài. Về địa chất, chúng là lòng chảo karst cũ bị biển tràn vào.
