Vịnh Bắc Bộ là vịnh lớn ở tây bắc Biển Đông, nằm giữa bờ biển miền Bắc – Bắc Trung Bộ của Việt Nam, bán đảo Lôi Châu và đảo Hải Nam. Vịnh rộng khoảng 126.000 km² nhưng rất nông, phần lớn sâu dưới 60 m và chỗ sâu nhất chỉ khoảng 100 m — nông đến mức vào thời băng hà cuối cùng, toàn bộ đáy vịnh từng là đất liền.
Vị trí và hình dạng
Vịnh có dạng gần như một chiếc túi mở về phía nam. Bờ tây là bờ biển Việt Nam từ Móng Cái (Quảng Ninh) kéo xuống tới vùng Quảng Trị; bờ bắc và bờ đông là đất liền và đảo Hải Nam. Miệng vịnh mở ra Biển Đông ở khoảng giữa đảo Cồn Cỏ phía Việt Nam và mũi tây nam đảo Hải Nam. Phía đông bắc, eo biển Quỳnh Châu hẹp giữa bán đảo Lôi Châu và đảo Hải Nam nối vịnh với phần chính của Biển Đông.
Diện tích thường được nêu là khoảng 126.250 km². Ranh giới giữa vùng biển của Việt Nam và Trung Quốc trong vịnh đã được phân định bằng hiệp định ký năm 2000, nên vịnh Bắc Bộ là một trong số ít vùng biển ở Biển Đông có đường ranh giới rõ ràng.
| Đặc điểm | Số liệu thường dùng (khoảng) |
|---|---|
| Diện tích | khoảng 126.000 km² |
| Độ sâu trung bình | khoảng 40–50 m |
| Độ sâu lớn nhất | khoảng 100 m, gần miệng vịnh |
| Chế độ triều ven bờ Bắc Bộ | nhật triều đều, biên độ kỳ nước cường khoảng 3–4 m |
| Đảo xa bờ lớn phía Việt Nam | Bạch Long Vĩ, giữa vịnh |
Một vùng biển nông trên thềm lục địa
Toàn bộ vịnh Bắc Bộ nằm trên thềm lục địa, tức phần rìa ngập nước của lục địa, chứ không phải đáy đại dương. Đáy vịnh nghiêng rất thoải từ bờ ra giữa: đi ra xa hàng chục km mà độ sâu chỉ tăng thêm vài chục mét. So với miền Trung, nơi chỉ cách bờ vài chục km đã có thể gặp vực sâu hàng trăm mét, vịnh Bắc Bộ giống một cái chậu cạn.
Cái chậu cạn ấy giải thích nhiều chuyện. Thứ nhất, khi mực nước biển hạ khoảng 120 m vào thời băng hà cực đại (khoảng hai vạn năm trước), cả vịnh khô cạn; sông Hồng và các sông khác chảy qua đồng bằng rộng mênh mông này ra tận vùng miệng vịnh ngày nay. Đảo Hải Nam khi ấy nối liền đất liền. Thứ hai, khi biển dâng trở lại, vịnh ngập nhanh và vùng ven bờ tây bắc biến thành vịnh đảo karst Hạ Long – Bái Tử Long – Cát Bà. Thứ ba, độ nông làm cho thuỷ triều và gió có sức ảnh hưởng rất mạnh lên nước trong vịnh.
Đáy vịnh phủ bùn của sông Hồng
Vịnh nhận nước và phù sa của nhiều hệ thống sông: sông Hồng – sông Thái Bình ở phía tây bắc, sông Mã, sông Cả và các sông nhỏ hơn ở phía tây nam, cùng một số sông từ phía Trung Quốc. Sông Hồng là nguồn bùn cát lớn nhất. Hàng năm, nước đỏ phù sa của sông loang ra biển thành một vệt nâu nhìn thấy được từ ảnh vệ tinh vào mùa lũ.
Phù sa mịn lắng ở vùng ven bờ và giữa vịnh, nên đáy vịnh phần lớn là bùn và bùn cát. Ra gần miệng vịnh, nơi dòng chảy mạnh hơn và xa nguồn bùn, đáy chuyển sang cát và vỏ sinh vật. Chính lớp bùn ven bờ này nuôi những bãi triều rộng ở vùng cửa sông, nơi rừng ngập mặn, bãi ngao và đầm nuôi trồng thuỷ sản trải dài từ Quảng Ninh, Hải Phòng xuống Ninh Bình, Thanh Hoá.
Vườn quốc gia Xuân Thuỷ: bãi bồi cửa Ba Lạt
Một ví dụ rõ về sức bồi của sông Hồng là vùng bãi bồi cửa Ba Lạt, nơi có Vườn quốc gia Xuân Thuỷ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Năm 1989, vùng này trở thành khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Những cồn cát, bãi bùn và rừng ngập mặn ở đây là chỗ dừng chân của chim di cư theo mùa trên đường bay ven biển Đông Á. Bãi bồi tiếp tục lấn dần ra biển, nên bản đồ vùng cửa sông cứ vài chục năm lại phải vẽ lại.
Thuỷ triều: một ngày một lần nước lên
Phần lớn bờ biển thế giới có bán nhật triều, mỗi ngày hai lần nước lên. Vịnh Bắc Bộ thì khác: vùng ven bờ Quảng Ninh – Hải Phòng có chế độ nhật triều đều, mỗi ngày chỉ một lần nước lớn, một lần nước ròng, và đây là một trong những nơi có nhật triều điển hình nhất thế giới. Biên độ triều ở vùng Hòn Dấu (Hải Phòng) và Hạ Long vào kỳ nước cường có thể đạt khoảng 3–4 m, thuộc loại cao nhất dọc bờ biển Việt Nam.
Nguyên nhân nằm ở hình dạng và độ nông của vịnh: sóng triều từ Biển Đông đi vào một vùng nước nông, khép kín ba phía, bị phản xạ và cộng hưởng theo kiểu khuếch đại thành phần triều một ngày. Xuống phía nam, càng gần miệng vịnh, chế độ triều càng pha tạp và biên độ giảm dần; đến vùng Quảng Trị – Huế, biên độ triều chỉ còn dưới 1 m.
Với người sống ven biển, nhật triều nghĩa là nhịp làm việc gắn với một con nước dài trong ngày: bãi triều lộ ra lâu, thuận cho nghề cào ngao, bắt sò, đánh bắt ven bờ.
Dòng chảy và gió mùa
Vì nông và khá khép kín, nước trong vịnh xoay vòng theo gió mùa. Vào mùa đông, gió mùa đông bắc đẩy nước tạo thành một vòng hoàn lưu chủ yếu ngược chiều kim đồng hồ, với dòng nước lạnh chảy dọc bờ Việt Nam xuống phía nam. Nhiệt độ nước mặt ven bờ Bắc Bộ mùa đông có thể xuống thấp hơn hẳn vùng biển miền Nam. Vào mùa hè, gió mùa tây nam làm hoàn lưu yếu đi và đổi hướng ở nhiều vùng.
Ở đây chỉ nói khí hậu như một hệ quả của hình thể vịnh: một vùng nước nông nóng lên nhanh vào mùa hè và lạnh đi nhanh vào mùa đông, nên chênh lệch nhiệt độ nước giữa hai mùa ở vịnh Bắc Bộ lớn hơn nhiều so với vùng biển sâu phía nam.
Đảo trong vịnh và một ngư trường lớn
Phía Việt Nam, đảo tập trung dày đặc ở vùng ven bờ Quảng Ninh – Hải Phòng: từ Vĩnh Thực, Cái Chiên ở gần biên giới, qua vùng Vân Đồn, Cô Tô, Hạ Long, xuống Cát Bà. Giữa vịnh, cách xa bờ, có đảo Bạch Long Vĩ. Xuống phía nam, đảo thưa hẳn: Hòn Mê ngoài khơi Thanh Hoá, Hòn Mắt, Hòn Ngư ngoài khơi Nghệ An, đảo Cồn Cỏ ngoài khơi Quảng Trị. Sự khác biệt này phản ánh địa chất: phía đông bắc có nhiều dãy núi chạy ra biển rồi chìm xuống thành đảo, còn phía tây nam bờ biển là đồng bằng và cồn cát.
Vịnh Bắc Bộ là một ngư trường truyền thống. Đáy bùn cát nông, nhiều phù sa và chất dinh dưỡng từ sông, cộng với sự xáo trộn nước theo mùa, nuôi các đàn cá đáy, tôm, mực. Nhiều loài cá có tập tính di cư theo mùa giữa vùng ven bờ và giữa vịnh, nên nghề cá ở đây gắn chặt với lịch gió mùa và con nước.
Góc nhìn hôm nay
Vịnh Bắc Bộ nông, khép kín ba phía và nhận nước của nhiều con sông đông dân, nên dễ chịu tác động của đất liền hơn biển khơi: phù sa giảm khi sông bị chặn bởi hồ chứa, chất thải nông nghiệp – đô thị theo sông ra biển, bãi triều bị san lấp làm đầm nuôi hoặc khu công nghiệp. Rừng ngập mặn ven bờ, sau nhiều thập kỷ bị phá, đã được trồng lại ở nhiều nơi, vừa giữ bãi bồi vừa làm chỗ sinh sản cho hải sản.
Muốn hiểu thêm:
- Atlat Địa lí Việt Nam có trang về biển và các đảo, cho thấy rõ đường đẳng sâu thoải dần của vịnh so với miền Trung.
- Viện Tài nguyên và Môi trường biển ở Hải Phòng là nơi có nhiều công trình nghiên cứu về trầm tích, thuỷ triều và hệ sinh thái vịnh Bắc Bộ.
- Vườn quốc gia Xuân Thuỷ có trung tâm thông tin về bãi bồi cửa sông và chim di cư.
Câu hỏi thường gặp
Vịnh Bắc Bộ rộng bao nhiêu?
Vịnh Bắc Bộ rộng khoảng 126.000 km², số thường nêu là khoảng 126.250 km². Vịnh nằm giữa bờ biển miền Bắc – Bắc Trung Bộ Việt Nam, bán đảo Lôi Châu và đảo Hải Nam.
Vịnh Bắc Bộ sâu bao nhiêu?
Vịnh rất nông, độ sâu trung bình khoảng 40–50 m, chỗ sâu nhất chỉ khoảng 100 m ở gần miệng vịnh. Toàn bộ vịnh nằm trên thềm lục địa.
Vì sao vịnh Bắc Bộ có nhật triều?
Sóng triều từ Biển Đông đi vào vùng nước nông, khép kín ba phía, bị phản xạ và cộng hưởng làm thành phần triều một ngày mạnh lên. Kết quả là vùng ven bờ Quảng Ninh – Hải Phòng mỗi ngày chỉ có một lần nước lên, biên độ có thể tới khoảng 3–4 m.
Vịnh Bắc Bộ có những đảo lớn nào của Việt Nam?
Đảo tập trung ở ven bờ Quảng Ninh – Hải Phòng như Cái Bầu, Cô Tô, Quan Lạn, Cát Bà và hàng nghìn đảo đá vôi. Giữa vịnh có đảo Bạch Long Vĩ; phía nam có Hòn Mê, Hòn Ngư, Cồn Cỏ.
Ngày xưa vịnh Bắc Bộ có phải là đất liền không?
Có. Vào thời băng hà cực đại khoảng hai vạn năm trước, mực nước biển thấp hơn nay khoảng 120 m, sâu hơn chỗ sâu nhất của vịnh. Khi ấy đáy vịnh là đồng bằng, sông Hồng chảy qua đó ra biển và đảo Hải Nam nối với đất liền.
