Pu Đen Đinh và Pu Sam Sao là hai dãy núi trung bình chạy dọc biên giới Việt – Lào ở phía tây vùng Tây Bắc. Pu Đen Đinh nằm ở Điện Biên và Lai Châu, Pu Sam Sao kéo từ Sơn La xuống Thanh Hoá. Chúng là dải núi thứ ba, ngoài cùng phía tây, trong bộ khung ba dải song song của Tây Bắc, sau dãy Hoàng Liên Sơn và dải cao nguyên đá vôi Sơn La – Mộc Châu.
Tây Bắc có ba dải, hai dãy này ở dải nào
Sách giáo khoa Địa lí 12 chia vùng núi Tây Bắc, giữa sông Hồng và sông Cả, thành ba dải chạy cùng hướng tây bắc – đông nam:
- Phía đông: dãy Hoàng Liên Sơn, núi cao và đồ sộ nhất, giới hạn bởi thung lũng sông Hồng.
- Ở giữa: dải sơn nguyên và cao nguyên đá vôi, từ Phong Thổ qua Sơn La, Mộc Châu tới Thanh Hoá, xen giữa là thung lũng sông Đà.
- Phía tây: các dãy núi trung bình chạy dọc biên giới Việt – Lào, từ vùng Khoan La San (điểm cực Tây, nơi có cột mốc A Pa Chải) xuống tới thượng nguồn sông Cả.
Pu Đen Đinh và Pu Sam Sao chính là hai đoạn lớn của dải thứ ba. Chúng thấp hơn Hoàng Liên Sơn, phần lớn đỉnh nằm trong khoảng 1.500 – 2.000 m, nhưng dài, liền mạch và hiểm trở, làm thành bức tường tự nhiên giữa hai nước.
Cái tên "Pu" nghĩa là gì
Trong tiếng Thái và nhiều ngôn ngữ cùng nhóm ở Tây Bắc, "pu" (còn viết "phu", "pú") nghĩa là núi. Vì thế tên núi vùng này hay bắt đầu bằng chữ ấy: Pu Đen Đinh, Pu Sam Sao, Pu Luông, Pú Hồng. Cách giải nghĩa phần sau của tên thì có nhiều cách, tuỳ người kể và tuỳ cách phiên âm; tài liệu phổ thông không thống nhất, nên không nên coi bản dịch nào là chắc chắn.
Điều đáng nhớ hơn là tên gọi phản ánh người sống ở đó. Thung lũng ven các dãy này là địa bàn lâu đời của người Thái, sườn cao hơn là người Mông, người Khơ Mú, người Hà Nhì (ở vùng cực tây). Tên núi, tên suối, tên bản đều mang âm Thái hay Mông, rất ít tên Hán Việt.
Pu Đen Đinh: dải núi giữa sông Đà và biên giới
Pu Đen Đinh chạy từ vùng Mường Nhé, Mường Tè xuống phía nam, nằm ở hữu ngạn sông Đà, phía tây Điện Biên. Đây là vùng núi xa và vắng bậc nhất cả nước. Phần lớn diện tích vẫn còn rừng, trong đó có khu bảo tồn thiên nhiên Mường Nhé, một trong những khu bảo tồn rộng nhất miền Bắc.
Đá ở đây chủ yếu là đá trầm tích và biến chất cổ đã bị uốn nếp mạnh, xen đá magma xâm nhập. Núi bị chia cắt sâu bởi hàng trăm con suối, sườn dốc, thung lũng chữ V. Nước từ sườn đông đổ về sông Đà, nước từ sườn tây chảy sang Lào, phần lớn rồi đổ vào lưu vực Mê Kông. Nói cách khác, Pu Đen Đinh là một đoạn đường chia nước giữa hệ thống sông Hồng và hệ thống Mê Kông.
Lòng chảo Mường Thanh (Điện Biên) nằm phía đông nam của dải núi này, là cánh đồng giữa núi lớn nhất Tây Bắc. Câu "Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc" xếp nó đứng đầu. Cánh đồng ấy là một vùng sụt, được núi bao quanh, có dòng Nậm Rốm chảy giữa, mang phù sa từ chính các sườn núi biên giới xuống.
Pu Sam Sao: từ Sơn La xuống Thanh Hoá
Pu Sam Sao chạy tiếp phía nam, dọc biên giới Việt – Lào qua Sơn La rồi vào miền tây Thanh Hoá. Sông Mã, dòng sông bắt nguồn ở vùng Tuần Giáo (Điện Biên), chảy theo hướng tây bắc – đông nam song song với dãy núi này, có đoạn chảy sang đất Lào rồi mới quay về Thanh Hoá. Dãy Pu Sam Sao vì thế gắn với lưu vực thượng sông Mã nhiều hơn là sông Đà.
Càng về phía nam, dải núi biên giới hạ thấp dần và nhập vào vùng núi miền tây Thanh Hoá, Nghệ An. Những khu rừng còn tốt ở miền tây Thanh Hoá như Xuân Liên, Pù Hu, Pù Luông nằm trên phần kéo dài và các nhánh của vùng núi này.
Vì sao sông, núi Tây Bắc đều chạy một hướng
Nếu Đông Bắc là xứ của những cánh cung, thì Tây Bắc là xứ của những đường thẳng. Hoàng Liên Sơn, dải cao nguyên Sơn La – Mộc Châu, Pu Đen Đinh, Pu Sam Sao, sông Đà, sông Mã, sông Hồng: tất cả đều chạy tây bắc – đông nam.
Lý do nằm ở các đứt gãy lớn. Đứt gãy sông Hồng, đứt gãy sông Đà, đứt gãy sông Mã chạy song song nhau, chia vùng thành nhiều khối dài. Có khối bị nâng lên thành núi, có khối bị hạ xuống thành thung lũng. Sông chảy theo những đới đá yếu dọc đứt gãy, nên sông cũng thẳng theo núi. Khu vực Điện Biên và Lai Châu còn là vùng có động đất nhiều hơn mức chung của cả nước, dấu hiệu cho thấy các đứt gãy này vẫn còn hoạt động.
| Dải | Thành phần chính | Sông chảy kèm |
|---|---|---|
| Đông | Hoàng Liên Sơn, đá granit và biến chất | Sông Hồng ở chân phía đông |
| Giữa | Sơn nguyên, cao nguyên đá vôi Sơn La – Mộc Châu | Sông Đà xẻ dọc |
| Tây | Pu Đen Đinh, Pu Sam Sao, núi biên giới | Thượng nguồn sông Mã, các suối chảy sang Lào |
Rừng và mây trên dải núi biên giới
Dải núi biên giới phía tây đón gió mùa tây nam vào đầu mùa hạ trước khi gió vượt sang phía đông. Vì thế sườn tây và các đỉnh cao ở đây thường nhiều mây, nhiều mưa hơn các thung lũng khuất phía trong như lòng sông Đà hay vùng Sơn La. Ngược lại, khi khối khí đã đổ mưa ở sườn đón gió rồi tràn xuống thung lũng phía đông, nó khô và nóng hơn, góp phần làm nên những đợt nóng ở thung lũng Tây Bắc. Đây là hệ quả trực tiếp của địa hình, chỉ cần nhớ đến thế.
Nhờ xa và khó đi, rừng trên dải núi biên giới còn giữ được nhiều hơn so với vùng trung tâm Tây Bắc. Rừng ở độ cao trung bình có pơ mu, sa mu, các loài dẻ, re; lên cao hơn là rừng lùn, rêu phủ thân cây. Nhiều suối nhỏ trên dải núi này là nguồn nước sinh hoạt của cả thung lũng phía dưới.
Đời sống dưới chân Pu Đen Đinh và Pu Sam Sao
Ở vùng này, địa hình quyết định vị trí bản làng rất rõ:
- Thung lũng và lòng chảo: người Thái làm ruộng nước, dựng nhà sàn ven suối, dẫn nước bằng hệ thống mương, phai, lái, lín truyền thống.
- Sườn núi trung bình: người Khơ Mú, người Mông làm nương, trồng ngô, lúa nương, trước đây là nương rẫy luân canh.
- Vùng cao sát biên giới: dân cư thưa, bản nhỏ, đi lại chủ yếu bằng đường mòn và đường tuần tra.
Các cửa khẩu Việt – Lào ở Điện Biên và Sơn La đều nằm ở chỗ dải núi biên giới hạ thấp, nơi thung lũng sông suối mở lối sang bên kia. Đó là quy luật chung: đường qua núi luôn tìm chỗ yên ngựa thấp nhất.
Tìm hiểu thêm thế nào
Hai dãy núi này ít được nhắc trong sách du lịch, nhưng có thể tìm hiểu bài bản qua:
- Atlat Địa lí Việt Nam, trang Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ: tìm tên Pu Đen Đinh, Pu Sam Sao dọc đường biên giới phía tây.
- Bản đồ địa hình có tô bóng trên các trang bản đồ trực tuyến: phóng to vùng từ Mường Nhé xuống miền tây Thanh Hoá sẽ thấy dải sống núi liền mạch.
- Bảo tàng tỉnh Điện Biên, Sơn La: có phần trưng bày về tự nhiên và các dân tộc vùng biên.
- Sách Địa lí tự nhiên Việt Nam (Vũ Tự Lập) có phần mô tả kỹ miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ.
Vùng biên giới có quy định riêng về đi lại; ai muốn đến gần các khu vực này nên hỏi chính quyền địa phương trước.
Câu hỏi thường gặp
Dãy Pu Đen Đinh nằm ở đâu?
Pu Đen Đinh nằm ở phía tây vùng Tây Bắc, chạy dọc biên giới Việt – Lào qua Điện Biên và Lai Châu, phía hữu ngạn sông Đà. Đây là vùng núi xa, còn nhiều rừng, có khu bảo tồn Mường Nhé.
Dãy Pu Sam Sao chạy qua những tỉnh nào?
Pu Sam Sao chạy dọc biên giới Việt – Lào từ Sơn La xuống miền tây Thanh Hoá. Dãy núi này gắn với lưu vực thượng nguồn sông Mã.
Chữ "Pu" trong tên núi Tây Bắc nghĩa là gì?
Trong tiếng Thái và các ngôn ngữ gần gũi, "pu" (hay "phu", "pú") nghĩa là núi. Vì vậy nhiều tên núi Tây Bắc bắt đầu bằng chữ này như Pu Luông, Pú Hồng, Pu Sam Sao.
Vì sao núi và sông Tây Bắc đều chạy theo hướng tây bắc – đông nam?
Vì vùng này bị chia cắt bởi các đứt gãy lớn song song như đứt gãy sông Hồng, sông Đà, sông Mã. Khối đá giữa các đứt gãy bị nâng thành núi hoặc hạ thành thung lũng, và sông chảy theo các đới đá yếu đó.
Pu Đen Đinh và Pu Sam Sao có cao bằng Hoàng Liên Sơn không?
Không. Hai dãy này là núi trung bình, thấp hơn Hoàng Liên Sơn nhiều. Bù lại chúng dài, liền mạch và hiểm trở, tạo thành bức tường tự nhiên dọc biên giới Việt – Lào.
