Núi Ba Vì: khối núi đá phun trào cổ bên sông Đà cao bao nhiêu

Núi Ba Vì là khối núi đứng riêng ở phía tây Hà Nội, sát bờ phải sông Đà ngay trước khi sông này đổ vào sông Hồng. Đỉnh cao nhất là đỉnh Vua, khoảng 1.296 m theo con số phổ biến, kế đó là Tản Viên và Ngọc Hoa. Ba Vì được tạo chủ yếu từ đá bazan phun trào rất cổ, đã bị bào mòn hàng trăm triệu năm, nên giờ không còn hình núi lửa mà là một khối núi đột ngột trồi lên giữa vùng đồi thấp.

Khối núi đứng một mình ở rìa đồng bằng

Điều làm Ba Vì nổi bật là vị trí. Phía đông là đồng bằng sông Hồng phẳng lặng, phía bắc là sông Hồng, phía tây là sông Đà, phía nam là vùng đồi thấp chuyển dần sang núi Hoà Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ). Giữa khung cảnh thấp ấy, một khối núi cao hơn nghìn mét nhô lên, nên từ nội thành Hà Nội ngày trời trong vẫn thấy được bóng Ba Vì ở chân trời phía tây.

Theo địa giới hiện nay, phần lớn khối núi thuộc Hà Nội, phần sườn phía tây nam thuộc Phú Thọ. Vườn quốc gia Ba Vì, thành lập năm 1991, bao trọn phần núi cao.

Tên "Ba Vì" thường được giải thích là ba ngọn núi đứng chụm như ba vị. Thư tịch cổ gọi núi là Tản Viên, vì đỉnh tròn như cái tán (cái lọng). Sách địa chí xưa nhắc Tản Viên như ngọn núi tiêu biểu của xứ Đoài (vùng Sơn Tây), và người vùng này quen gọi nó là núi tổ.

Ba Vì là núi lửa à?

Đây là câu hỏi hay gặp. Câu trả lời: Ba Vì có gốc từ đá phun trào, nhưng không phải là núi lửa theo nghĩa còn hình chóp, còn miệng.

Các nhà địa chất xếp phần lớn đá ở Ba Vì vào một hệ tầng đá phun trào bazan cổ, hình thành trong một giai đoạn hoạt động magma mạnh ở miền Bắc vào khoảng cuối kỷ Permi – đầu kỷ Trias, tức cách nay khoảng 250 triệu năm. Dung nham khi ấy tràn ra thành các lớp dày, xen với đá trầm tích. Trải qua thời gian dài như vậy, toàn bộ hình thái núi lửa ban đầu đã bị bào mòn. Thứ còn lại là phần đá cứng, chống chịu phong hoá tốt hơn đá xung quanh, nên đứng lại thành khối núi cao.

Nói gọn: Ba Vì là "xương" của một vùng phun trào cổ, không phải ngọn núi lửa đã tắt kiểu Biển Hồ ở Pleiku hay Lý Sơn ngoài khơi Quảng Ngãi, những nơi núi lửa trẻ hơn nhiều và còn để lại miệng hay hình nón.

Đá bazan khi phong hoá cho đất đỏ nâu, giàu sắt. Sườn núi Ba Vì vì thế có đất tốt, giữ ẩm, hợp với rừng và cây trồng. Ở chân núi phía đông còn có vùng đồi đá phiến và đá ong, đất bạc màu hơn.

Đai cao: từ đồi chè đến rừng mây

Đi từ chân lên đỉnh Ba Vì, cảnh quan thay đổi theo độ cao khá rõ, là một mẫu nhỏ của quy luật đai cao:

• Dưới khoảng 400 m: đồi thấp, ruộng, đồng cỏ chăn bò sữa, chè, keo. Đây là vùng người ở đông nhất.
• Khoảng 400 – 800 m: rừng thứ sinh và rừng trồng, nhiều nơi là rừng thông, keo, xen với rừng tự nhiên được phục hồi.
• Trên khoảng 800 m: rừng kín thường xanh nhiều tầng, cây phủ rêu và địa y, thường xuyên chìm trong mây.

Khối núi đứng riêng giữa vùng thấp nên hứng gió từ mọi phía, hơi ẩm bốc từ đồng bằng và hai con sông gặp sườn núi rồi ngưng thành mây. Đỉnh Ba Vì vì thế mây phủ nhiều ngày trong năm, nhiệt độ thấp hơn chân núi khá nhiều. Người Pháp đã chọn khu vực cốt 400 làm nơi nghỉ mát từ đầu thế kỷ 20; dấu vết biệt thự, nhà thờ cũ vẫn còn rải rác trong rừng.

Sông Đà, sông Hồng và Ba Vì

Ba Vì đứng ở đúng điểm sông Đà rời vùng núi để gặp sông Hồng. Sông Đà sau khi xuyên qua núi Tây Bắc, đến chân Ba Vì thì lòng mở rộng, chảy chậm lại, rồi nhập vào sông Hồng ở vùng Trung Hà. Khối núi như một cột mốc đánh dấu nơi núi kết thúc và đồng bằng bắt đầu.

Nhiều suối nhỏ bắt nguồn từ sườn Ba Vì chảy xuống vùng chân núi, tạo nên các hồ như Suối Hai, Đồng Mô, Ao Vua. Phần lớn các hồ này là hồ nhân tạo hoặc được đắp đập mở rộng để giữ nước tưới, không phải hồ tự nhiên.

Truyền thuyết Sơn Tinh – Thuỷ Tinh: kể chuyện, không phải địa chất

Truyền thuyết kể Sơn Tinh, thần núi Tản Viên, tranh hôn với Thuỷ Tinh, thần nước. Thuỷ Tinh thua, năm nào cũng dâng nước đánh, Sơn Tinh lại bốc núi cao thêm. Câu chuyện được ghi trong Lĩnh Nam chích quái và nhiều tài liệu dân gian. Đức Tản Viên Sơn Thánh là một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng Việt, có đền Thượng trên đỉnh, đền Trung, đền Hạ ở sườn và chân núi.

Đọc theo con mắt địa lý, truyền thuyết này phản ánh một trải nghiệm thật: vùng đồng bằng quanh Ba Vì mùa nào cũng lo lũ sông Đà, sông Hồng, còn núi là nơi an toàn, là chỗ đắp đê, lánh nước. Nhưng đó là cách người xưa kể về nỗi lo của mình, không phải lời giải thích núi được hình thành thế nào. Núi Ba Vì có từ hàng trăm triệu năm trước khi có người sống ở đây.

Đời sống quanh chân núi

Chân núi Ba Vì là vùng sống lâu đời của người Mường và người Dao, xen với làng Việt ở phía đồng bằng. Người Dao ở Ba Vì nổi tiếng với nghề thuốc nam, hái cây thuốc trên rừng núi. Vùng đồi thấp phía đông nam có đồng cỏ, nghề nuôi bò sữa phát triển từ nửa sau thế kỷ 20. Chè, keo và cây ăn quả mọc trên đất đỏ phong hoá từ đá bazan và đá phiến.

Vì là nơi gần Hà Nội nhất có rừng núi thật sự, Ba Vì là "phòng học ngoài trời" của nhiều trường đại học về lâm nghiệp, sinh học, địa chất. Hệ thực vật và động vật ở đây đã được khảo sát, thống kê qua nhiều đợt nghiên cứu, là tư liệu so sánh quý cho các vùng núi khác ở miền Bắc.

Đến Ba Vì, nhìn gì

• Đường lên cốt 400 và cốt 1.100: để ý thảm thực vật đổi dần, từ rừng trồng sang rừng tự nhiên rậm và ẩm.
• Đá ven đường: những khối đá sẫm màu, hạt mịn là đá phun trào; đất đỏ ở các taluy là sản phẩm phong hoá của chúng.
• Từ đỉnh hoặc từ sườn cao: ngày trời trong có thể thấy dòng sông Đà uốn ở phía tây và vùng đồng bằng trải về phía Hà Nội.
• Nhìn ngược từ đồng bằng: đứng ở vùng Sơn Tây hay ven sông Hồng, thấy rõ hình khối núi đơn độc với ba đỉnh.

Đường lên núi dốc và nhiều khúc cua; khi mây xuống dày, tầm nhìn giảm rất nhanh, nên đi chậm và đừng vào rừng một mình. Muốn đọc thêm, có thể tìm các tài liệu giới thiệu của Vườn quốc gia Ba Vì và các nghiên cứu về hệ tầng phun trào vùng Ba Vì đăng trên tạp chí địa chất trong nước.