Dãy Con Voi: dãy núi thấp giữa sông Hồng và sông Chảy hình thành thế nào

Dãy Con Voi là một dải núi thấp, hẹp và dài, chạy theo hướng tây bắc – đông nam giữa sông Hồng và sông Chảy, từ vùng Lào Cai xuống tới gần Việt Trì (Phú Thọ). Nó không cao, phần lớn chỉ vài trăm đến hơn nghìn mét, nhưng có giá trị địa chất đặc biệt: đây là một dải đá biến chất bị đẩy lên dọc đới đứt gãy sông Hồng, một trong những đường đứt gãy lớn nhất châu Á.

Dãy Con Voi nằm ở đâu

Đi từ Hà Nội lên Lào Cai theo đường cao tốc hay đường sắt, ta luôn có một dải núi xanh chạy song song phía tay phải khi nhìn về phía tây bắc. Đó là dãy Con Voi. Phía tây nam của nó là thung lũng sông Hồng, phía đông bắc là thung lũng sông Chảy, nơi có hồ Thác Bà. Theo địa giới hiện nay, dãy núi nằm trên đất Lào Cai (gồm cả vùng Yên Bái cũ) và Phú Thọ.

Chiều dài dãy núi được các tài liệu phổ thông nêu khoảng 300 km; bề ngang thì hẹp, chỗ rộng nhất cũng chỉ vài chục cây số. Nhìn trên bản đồ địa hình, nó giống một sợi dây căng giữa hai con sông, hai bên là hai thung lũng thẳng tắp.

Về tên gọi, cách giải thích phổ biến là dáng núi nhìn từ xa giống lưng một đàn voi nằm nối nhau. Đây là cách gọi dân gian, không có nguồn văn bản cổ xác định ai đặt tên.

Thuộc Đông Bắc hay Tây Bắc

Đây là câu hỏi học sinh hay vướng. Ranh giới giữa vùng núi Đông Bắc và Tây Bắc là thung lũng sông Hồng. Dãy Con Voi nằm ở tả ngạn sông Hồng, tức phía đông bắc, nên về phân vùng nó thuộc vùng núi Đông Bắc.

Nhưng hướng của nó lại giống Tây Bắc: tây bắc – đông nam, thẳng chứ không cong như các cánh cung Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều. Lý do là nó sinh ra từ chính đứt gãy sông Hồng, đường đứt gãy cũng chạy tây bắc – đông nam. Vì vậy có thể hình dung dãy Con Voi như một đường viền: phía tây là thế giới núi thẳng của Tây Bắc, phía đông là thế giới cánh cung của Đông Bắc, còn nó nằm đúng ở mép.

Một dải đá biến chất dọc đứt gãy sông Hồng

Đới đứt gãy sông Hồng kéo dài từ cao nguyên Tây Tạng qua Vân Nam xuống Việt Nam, rồi chìm ra vịnh Bắc Bộ. Các nhà địa chất trong và ngoài nước nghiên cứu nó từ nhiều thập kỷ, coi đây là một đới trượt lớn, nơi hai khối vỏ Trái Đất từng trượt ngang qua nhau hàng trăm cây số.

Trong quá trình trượt đó, đá ở độ sâu lớn bị nung nóng, ép mạnh và biến đổi thành đá biến chất như gneiss, đá phiến kết tinh, đá hoa (đá vôi đã kết tinh lại). Sau đó, một phần dải đá sâu này bị đẩy trồi lên mặt đất. Ở phía Trung Quốc, dải đá ấy là núi Ai Lao Sơn; ở Việt Nam, nó hiện ra thành dãy Con Voi. Trong tài liệu địa chất quốc tế, tên "Day Nui Con Voi" được dùng để chỉ dải đá biến chất này.

Vì đá biến chất cứng và bền, dãy núi đứng lại thành sống dài, trong khi hai bên, nơi đá vỡ vụn dọc đứt gãy, bị sông Hồng và sông Chảy khoét thành thung lũng. Đó là lý do sông Hồng đoạn Lào Cai – Yên Bái thẳng như kẻ chỉ.

Muốn hiểu vì sao sông Hồng thẳng, hãy nhìn dãy Con Voi. Sông và núi ở đây là hai mặt của cùng một đường đứt gãy.

Đá quý vùng sông Chảy

Phía đông bắc dãy Con Voi, vùng Lục Yên (Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai) nổi tiếng về ruby, spinel và các loại đá màu. Chúng nằm trong đá hoa, loại đá biến chất từ đá vôi, thuộc vùng đá biến chất lân cận đới sông Hồng và vùng sông Chảy. Khi đá vôi cổ bị nung ép ở nhiệt độ cao, các nguyên tố vi lượng như crom kết tinh lại thành những tinh thể màu đỏ, hồng của ruby và spinel.

Đá quý ở đây được khai thác cả trong đá gốc lẫn trong lớp sa khoáng ở lòng thung lũng, nơi mưa và suối đã rửa trôi đá mẹ. Chợ đá quý ở Lục Yên từ lâu đã là nơi người trong nghề tìm đến. Chuyện này cho thấy một điều thú vị: dải đá biến chất làm nên dãy Con Voi cũng làm nên cả một vùng nghề.

Hai con sông kẹp hai bên

Hồ Thác Bà được tạo ra khi xây đập thuỷ điện trên sông Chảy, khánh thành đầu những năm 1970. Nước dâng lên ngập các thung lũng và chân đồi, biến hàng nghìn ngọn đồi thành đảo nhỏ. Mặt hồ nằm sát chân sườn đông bắc của dãy Con Voi, nên ở đây ta thấy rất rõ ranh giới giữa sống núi đá biến chất và vùng đồi thấp ngập nước.

Ở cuối dãy, gần Việt Trì, ba dòng Thao (tên đoạn sông Hồng trên Việt Trì), Lô và Đà gặp nhau. Dãy Con Voi hạ thấp dần thành đồi rồi biến mất trước khi chạm điểm hợp lưu ấy.

Đời sống hai sườn núi

Vì dãy núi thấp và hẹp, nó ít khi là nơi sinh sống chính mà là phần lưng tựa cho làng ở hai thung lũng. Sườn núi trồng quế, chè, keo, sắn; chân núi là ruộng lúa và làng của người Kinh, Tày, Dao. Quế Văn Yên là sản vật quen thuộc của vùng Yên Bái cũ, mọc trên đất đồi feralit phát triển từ đá biến chất và đá phiến.

Giao thông thì đi dọc hai thung lũng, hiếm khi vượt ngang dãy. Đường sắt Hà Nội – Lào Cai, cao tốc Nội Bài – Lào Cai và quốc lộ 70 đều men theo thung lũng sông Hồng hoặc sông Chảy. Muốn đi từ thung lũng này sang thung lũng kia, người ta vượt dãy Con Voi qua những yên ngựa thấp, quãng đường không dài.

Xem dãy Con Voi ở đâu, nhìn gì

Không có đỉnh nổi tiếng hay khu du lịch nào gắn với dãy Con Voi. Cách hay nhất để thấy nó là nhìn từ xa và đọc bản đồ:

• Từ đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai: dải núi chạy song song bên đường suốt nhiều chục cây số.
• Từ mặt hồ Thác Bà: nhìn về phía tây nam thấy sống núi liền mạch phía sau các đảo đồi thấp.
• Trên bản đồ địa hình tô bóng hoặc ảnh vệ tinh: phóng ra mức cả miền Bắc, dãy Con Voi hiện ra như một vạch thẳng nổi bật, song song với dòng sông Hồng.
• Bảo tàng Địa chất (Hà Nội): có mẫu đá biến chất, đá quý vùng Lục Yên để thấy tận mắt loại đá làm nên dãy núi.