Dãy Tam Đảo: ba đỉnh núi nhô trên biển mây và vì sao dãy núi dốc

Dãy Tam Đảo là dải núi dài khoảng 80 km chạy theo hướng tây bắc – đông nam, nằm giữa Thái Nguyên, Tuyên Quang và vùng Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc Phú Thọ). Tên gọi đến từ ba đỉnh nổi lên khỏi biển mây như ba hòn đảo: Thạch Bàn, Thiên Thị và Phù Nghĩa. Về cấu trúc, Tam Đảo là khối núi làm "chốt" cho bốn cánh cung Đông Bắc chụm vào, và là một dãy núi đá magma cứng đứng sừng sững trên rìa đồng bằng.

Dãy núi nằm ở đâu, cao bao nhiêu

Từ Hà Nội nhìn về phía bắc, ngày trời trong, dãy Tam Đảo hiện ra như một bức tường xanh thẫm phía chân trời. Sườn tây nam nhìn xuống vùng trung du Vĩnh Phúc cũ, sườn đông bắc nhìn xuống thung lũng sông Công và vùng chè Thái Nguyên. Đầu tây bắc của dãy hướng về phía Tuyên Quang.

Đỉnh cao nhất thường được ghi là Tam Đảo Bắc, khoảng 1.590 m. Ba đỉnh đặt tên cho dãy núi đều trên dưới 1.400 m và nằm gần thị trấn nghỉ mát Tam Đảo. Thị trấn ở độ cao khoảng 880 m, xây dựng từ thời Pháp thuộc, đầu thế kỷ 20.

Vì sao dãy núi thẳng và dốc

Khác với đồi núi đất mềm xung quanh, Tam Đảo được tạo chủ yếu từ đá magma: đá phun trào axit (như ryolit) và đá granit, theo các bản đồ địa chất phổ thông xếp vào khoảng kỷ Trias. Loại đá này rất cứng, ít bị phong hoá hơn đá phiến và đá cát của vùng trung du. Qua thời gian, đá mềm xung quanh bị bào mòn thấp xuống, còn khối đá cứng đứng lại thành một dải núi cao, sườn dốc, sống núi sắc.

Dãy núi còn bị giới hạn bởi các đứt gãy hai bên, nên sườn núi gần như dựng đứng so với vùng đồi phía dưới. Đi từ chân núi lên thị trấn chỉ khoảng mười mấy cây số đường đèo nhưng độ cao tăng từ vài chục mét lên gần 900 m. Cảm giác "đi từ đồng bằng lên núi trong nửa giờ" của người đi Tam Đảo chính là hệ quả của cấu trúc này.

Khối núi làm chốt cho các cánh cung Đông Bắc

Nhìn trên bản đồ, bốn cánh cung Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn và Đông Triều đều có đầu hướng về phía Tam Đảo. Sách địa lí vẫn viết các cánh cung "chụm lại ở Tam Đảo". Hình ảnh dễ nhớ: Tam Đảo là chốt của chiếc quạt, bốn cánh cung là bốn nan quạt mở ra phía bắc và phía đông.

Vị trí này làm Tam Đảo trở thành ranh giới cảnh quan: phía bắc và đông bắc là núi đồi trùng điệp của Đông Bắc, phía nam là trung du rồi đồng bằng. Từ Tam Đảo nhìn xuống phía nam, đất phẳng dần đến tận Hà Nội; nhìn lên phía bắc thì toàn núi.

Biển mây và cái mát của độ cao

"Tam Đảo" nghĩa là ba hòn đảo. Cái tên mô tả đúng cảnh thường gặp: khi mây tầng thấp phủ kín sườn núi, chỉ ba đỉnh nhô lên như đảo giữa biển trắng. Cảnh này là kết quả của địa hình. Dãy núi đứng chắn ngang đường đi của khối khí ẩm từ đồng bằng, không khí bị đẩy lên cao, lạnh đi và ngưng tụ thành mây ngay ở sườn núi.

Càng lên cao nhiệt độ càng giảm, trung bình mỗi 100 m giảm khoảng 0,6 °C. Ở độ cao gần 900 m, thị trấn Tam Đảo mát hơn chân núi khoảng năm, sáu độ. Đó là lý do người Pháp chọn nơi này làm nơi nghỉ mát cho người Hà Nội, cùng thời với Sa Pa, Ba Vì, Bạch Mã.

Rừng Tam Đảo và những loài chỉ có ở đây

Vườn quốc gia Tam Đảo thành lập năm 1996, bao gần hết phần núi cao của dãy. Nhờ đứng riêng và có nhiều mây ẩm, rừng ở đây phân tầng rõ theo độ cao:

• Chân núi: rừng thứ sinh, rừng trồng, xen nương chè và cây ăn quả.
• Sườn giữa: rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, nhiều cây gỗ lớn.
• Sống núi và đỉnh: rừng á nhiệt đới núi thấp, cây thấp hơn, thân phủ rêu, nhiều phong lan, dương xỉ.

Loài nổi tiếng nhất là cá cóc Tam Đảo (Paramesotriton deloustali), một loài kỳ giông sống ở các suối nước lạnh trên núi, được mô tả khoa học lần đầu từ chính vùng này. Lưng sẫm, bụng có những đốm cam đỏ, nó cần nước suối sạch, mát và trong; suối bị đục hay cạn là loài này biến mất. Cá cóc Tam Đảo có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và được bảo vệ.

Sông suối và nước từ Tam Đảo

Dãy Tam Đảo là đường chia nước. Nước sườn đông bắc chảy về sông Công rồi vào sông Cầu; hồ Núi Cốc ở Thái Nguyên được tạo từ việc chặn dòng sông Công ngay dưới chân núi. Nước sườn tây nam chảy thành các suối xuống vùng Vĩnh Phúc cũ, đổ về sông Phó Đáy và các nhánh của sông Cà Lồ, cùng thuộc hệ thống sông Hồng – sông Thái Bình.

Những thác nhỏ quanh thị trấn như thác Bạc Tam Đảo hình thành nơi suối chảy qua bậc đá cứng. Vì lưu vực mỗi suối nhỏ, mùa khô các thác này ít nước hơn nhiều so với mùa mưa.

Đời sống quanh dãy núi

Hai sườn Tam Đảo mang hai sắc thái. Phía Thái Nguyên là vùng chè nổi tiếng, chè mọc trên đất đồi feralit phát triển từ đá phiến và đá magma, thêm sương mù ẩm buổi sáng. Phía Vĩnh Phúc cũ là trung du với đồi thấp, làng mạc và các khu nghỉ dưỡng. Người Dao, người Sán Dìu sinh sống ở các xã ven chân núi, quen thuộc với rừng và cây thuốc.

Ở trên núi, thị trấn Tam Đảo nhỏ, nằm trên một yên ngựa giữa các đỉnh. Đất bằng ít nên nhà cửa bám theo sườn dốc, đường đi lên xuống liên tục. Dấu vết công trình thời Pháp, như nhà thờ đá và nền các biệt thự cũ, vẫn còn.

Lên Tam Đảo, nhìn gì cho đúng

1. Đường đèo lên thị trấn: để ý vách taluy, những khối đá xám cứng, nứt theo mặt phẳng là đá magma của dãy núi.
2. Từ thị trấn nhìn xuống phía nam: thấy trung du chuyển thành đồng bằng, ranh giới khá rõ ở chân núi.
3. Các điểm cao quanh thị trấn: sáng sớm có thể gặp cảnh biển mây đúng như tên núi.
4. Suối nhỏ trong rừng: nhìn, đừng bắt. Cá cóc Tam Đảo được bảo vệ, và chỉ cần nước bẩn là chúng mất chỗ sống.

Đường đèo lên Tam Đảo dốc và nhiều khúc cua gấp, mây có thể xuống bất ngờ làm tầm nhìn còn vài chục mét. Sách giới thiệu của Vườn quốc gia Tam Đảo và trung tâm du khách của vườn là nơi tốt để tìm hiểu thêm về rừng và các loài ở đây.