Bãi bồi Kim Sơn là dải đất mới ở mép biển phía nam châu thổ sông Hồng, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, nơi phù sa từ cửa Đáy và các cửa sông lân cận lắng xuống và đất liền tiếp tục nhô ra biển. Con người đã theo sát phù sa suốt gần hai trăm năm: chờ bãi bùn đủ cao thì quai đê, rửa mặn, trồng cói, nuôi tôm, rồi mới cấy lúa. Kim Sơn cùng Tiền Hải là hai vùng đất lấn biển điển hình nhất Bắc Bộ.
Kim Sơn ở đâu và vì sao bồi nhanh
Kim Sơn nằm ở góc tây nam vịnh Bắc Bộ, giữa cửa sông Đáy và chân khối núi đá vôi Tam Điệp. Về tên gọi, đây là huyện Kim Sơn cũ của tỉnh Ninh Bình, nay là các xã ven biển của tỉnh Ninh Bình mới.
Vị trí này có ba lợi thế cho việc bồi tụ:
- Nhận phù sa của nhiều sông. Sông Đáy đổ ra ngay đây; phù sa của sông Hồng ra cửa Ba Lạt, cửa Ninh Cơ cũng bị dòng chảy ven bờ mang dần xuống phía tây nam.
- Vũng biển khuất. Góc vịnh được khối núi đá vôi phía tây che bớt sóng, nước tương đối lặng, hạt bùn mịn có thời gian lắng.
- Thềm biển rất nông. Nước ven bờ chỉ sâu vài mét trên một khoảng rộng; chỉ cần lắng thêm ít phù sa là bãi đã lộ ra khi triều xuống.
Tốc độ tiến ra biển ở đoạn bồi nhanh nhất của Kim Sơn thường được các nghiên cứu nêu ở mức vài chục đến khoảng một trăm mét mỗi năm, tuỳ giai đoạn và tuỳ đoạn bờ. Đó là tốc độ hiếm thấy ở bờ biển Việt Nam, nhưng không đều: từ khi các hồ thuỷ điện giữ bớt phù sa, nhiều nghiên cứu ghi nhận tốc độ bồi đã chậm lại.
Từ bãi bùn thành ruộng: các bước lấn biển
Đất lấn biển không tự nhiên trở thành ruộng. Người Kim Sơn đi theo một trình tự đã thành nếp, mỗi bước mất nhiều năm:
- Bãi bùn lộ triều. Phù sa lắng thành bãi bùn mềm, triều lên thì ngập, triều xuống thì lộ, cua còng và chim bãi kéo về.
- Cây ngập mặn tiên phong. Hạt sú, vẹt, bần, trang bám vào bãi. Rễ cây làm chậm dòng nước, giữ bùn lại, bãi cao nhanh hơn. Ở Kim Sơn, người ta còn chủ động trồng rừng sú vẹt để "nuôi" bãi.
- Quai đê. Khi bãi đã cao gần ngang mực triều cường, một tuyến đê mới được đắp ra phía ngoài, khoanh vùng đất mới vào trong.
- Rửa mặn. Đất trong đê vừa mặn vừa chua. Người ta đào mương, dẫn nước ngọt từ sông vào thau rửa qua nhiều mùa mưa.
- Cói và thuỷ sản. Cói chịu mặn lợ là cây trồng đầu tiên, đồng thời đắp ao nuôi tôm, cua, cá lợ.
- Lúa. Khi độ mặn đủ thấp, ruộng được cấy lúa. Vành đai trong cùng của Kim Sơn hôm nay là những cánh đồng lúa đã "ra khỏi biển" từ thế kỷ 19.
Kết quả là đi từ trong ra ngoài Kim Sơn, ta đi ngược thời gian: làng cũ và ruộng lúa lâu năm ở trong, rồi đến vùng cói, đầm tôm, cuối cùng là rừng ngập mặn và bãi bùn đang bồi. Mỗi tuyến đê là một "vạch" đánh dấu bờ biển của một thời.
Nguyễn Công Trứ và cuộc khẩn hoang năm 1828–1829
Chuyện lấn biển có từ trước, nhưng mốc rõ nhất gắn với Nguyễn Công Trứ. Năm 1828, dưới triều Minh Mạng, ông được cử làm Dinh điền sứ, lo việc khai khẩn đất bồi ven biển Bắc Bộ. Ông chiêu mộ dân nghèo không ruộng, cấp trâu, nông cụ, tổ chức đắp đê, lập ấp. Sách sử triều Nguyễn ghi hai huyện mới được lập từ cuộc khẩn hoang này: Tiền Hải (nay thuộc Hưng Yên) năm 1828 và Kim Sơn (nay thuộc Ninh Bình) năm 1829.
Cách làm của ông có điểm đáng chú ý về địa lý: không phá rừng ngập mặn ở ngoài mà đắp đê ở phần bãi đã cao, chia đất theo lý, ấp, có mương thoát. Ở Kim Sơn và Tiền Hải ngày nay vẫn có đền thờ Nguyễn Công Trứ, người dân gọi ông là người "mở đất". Ngoài đời sống văn hoá, đây là một trong những chương trình khai hoang có tổ chức lớn nhất thời phong kiến Việt Nam, và nó đi đúng theo nhịp bồi tụ tự nhiên chứ không chống lại.
Bồi ở chỗ này, lở ở chỗ kia
Một điều dễ bị bỏ qua: bờ biển châu thổ Bắc Bộ không đâu cũng tiến ra. Ngay cạnh vùng bồi nhanh là những đoạn bờ đang bị biển ăn vào.
| Đoạn bờ | Xu hướng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kim Sơn (Ninh Bình) | Bồi nhanh | Nhận phù sa cửa Đáy, vũng khuất sóng |
| Vùng cửa Ba Lạt (Giao Thuỷ cũ) | Bồi, hình thành cồn | Cồn Lu, cồn Ngạn; Vườn quốc gia Xuân Thuỷ |
| Hải Hậu cũ (Ninh Bình) | Xói lở kéo dài | Phế tích nhà thờ đổ Hải Lý là dấu vết bờ cũ |
| Tiền Hải (Hưng Yên) | Bồi xen xói | Cồn Vành, cồn Thủ ngoài cửa sông |
Lý do nằm ở nguồn phù sa và dòng chảy ven bờ. Đoạn bờ Hải Hậu cũ nằm giữa hai cửa sông, không có cửa lớn cấp phù sa trực tiếp, lại hứng sóng gió mùa đông bắc mạnh, nên cát bị cuốn đi nhiều hơn được bồi vào. Phế tích một nhà thờ ở Hải Lý, nay đứng trơ giữa bãi biển, là bằng chứng nhìn thấy bằng mắt rằng đường bờ ở đây đã lùi vào trong. Cùng một châu thổ mà một nơi lấn biển, một nơi nhường đất cho biển.
Rừng ngập mặn và chim bãi bồi
Dải rừng sú vẹt ngoài cùng không chỉ là "công cụ lấn biển". Nó là khu sinh thái đặc biệt: nơi sinh sản của tôm cá, nơi kiếm ăn của các loài chim di cư đi dọc tuyến bờ biển Đông Á mỗi mùa đông. Năm 2004, UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng, trải trên vùng ven biển Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình cũ, trong đó Vườn quốc gia Xuân Thuỷ là vùng lõi quan trọng nhất; rừng ngập mặn Kim Sơn nằm trong khu dự trữ này.
Vườn quốc gia Xuân Thuỷ ở cửa Ba Lạt từ năm 1989 đã là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Ở đây vào mùa đông người ta có thể thấy cò thìa, rẽ mỏ thìa và nhiều loài chim lội khác. Kim Sơn thì nổi tiếng với bãi Cồn Thoi, Cồn Nổi, nơi những hàng sú vẹt non nằm ngoài cùng, phía sau là đầm nuôi trồng thuỷ sản.
Cói, đá và một vùng văn hoá mới
Đất mới sinh ra nghề mới. Cói Kim Sơn từ lâu là nguyên liệu dệt chiếu, làm túi, thảm; nghề cói ở đây gắn trực tiếp với giai đoạn "đất còn lợ" của bãi bồi. Vùng đất khẩn hoang thế kỷ 19 cũng là nơi nhiều cộng đồng Công giáo quần tụ; quần thể nhà thờ đá Phát Diệm, dựng cuối thế kỷ 19 bằng đá và gỗ lim, đứng ngay trên nền đất phù sa mà chỉ vài chục năm trước khi khởi công còn là bãi triều. Việc chở đá từ núi Ninh Bình xuống đóng móng trên nền đất mềm là một chuyện thú vị của kỹ thuật xây dựng thời ấy.
Góc nhìn hôm nay: đọc lịch sử trong các tuyến đê
Ra Kim Sơn, nếu đi thẳng từ trong ra phía biển, ta sẽ vượt qua nhiều tuyến đê nối tiếp. Người địa phương đặt tên chúng theo thứ tự đắp, trong đó các tuyến đê Bình Minh được đánh số nối nhau ra biển qua nhiều thập kỷ. Mỗi lần leo lên một mặt đê là bước sang một vùng đất trẻ hơn. Đó là cách đọc sinh động nhất câu "châu thổ đang lớn".
Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể đối chiếu bản đồ địa hình cũ với ảnh vệ tinh hiện nay (nhiều nền bản đồ trực tuyến cho xem ảnh qua các năm) để thấy mép rừng ngập mặn dịch ra biển. Về lịch sử khẩn hoang, đọc các sách viết về Nguyễn Công Trứ và các chuyên khảo về khai hoang ven biển Bắc Bộ thời Nguyễn. Về chim và rừng ngập mặn, trang của Vườn quốc gia Xuân Thuỷ có danh mục loài và mùa chim.
Câu hỏi thường gặp
Kim Sơn lấn biển mỗi năm bao nhiêu mét?
Các nghiên cứu thường nêu đoạn bồi nhanh nhất của Kim Sơn tiến ra biển khoảng vài chục đến một trăm mét mỗi năm, tuỳ giai đoạn và tuỳ đoạn bờ. Tốc độ này không đều và có xu hướng chậm lại từ khi các hồ thuỷ điện giữ bớt phù sa trên thượng nguồn.
Ai lập ra huyện Kim Sơn và Tiền Hải?
Nguyễn Công Trứ, khi làm Dinh điền sứ dưới triều Minh Mạng. Ông tổ chức chiêu dân khẩn hoang bãi bồi ven biển, lập Tiền Hải năm 1828 và Kim Sơn năm 1829. Hai nơi đều còn đền thờ ông.
Vì sao Kim Sơn được bồi còn Hải Hậu lại bị xói lở?
Kim Sơn ở góc vịnh khuất sóng, nhận trực tiếp phù sa cửa Đáy và phù sa từ cửa sông Hồng trôi xuống. Đoạn bờ Hải Hậu cũ nằm giữa hai cửa sông, ít nguồn phù sa trực tiếp và hứng sóng gió mùa đông bắc. Cát bị cuốn đi nhiều hơn được bồi vào nên bờ lùi dần.
Đất lấn biển mất bao lâu mới cấy được lúa?
Thường phải nhiều năm. Sau khi quai đê, đất còn mặn và chua, phải thau rửa qua nhiều mùa mưa. Giai đoạn đầu thường trồng cói và nuôi thuỷ sản, khi độ mặn đủ thấp mới chuyển sang cấy lúa.
Rừng ngập mặn giúp lấn biển như thế nào?
Rễ sú, vẹt, bần làm chậm dòng nước triều, giúp bùn phù sa lắng lại nhanh hơn, bãi cao lên nhanh hơn. Rừng còn che chắn sóng cho đê phía trong. Vì thế người Kim Sơn trồng rừng ngập mặn ở phía ngoài trước rồi mới quai đê.
