Đồng bằng ven biển miền Trung là chuỗi đồng bằng nhỏ, hẹp, nằm giữa dãy Trường Sơn và Biển Đông, từ vùng Quảng Bình cũ (nay thuộc Quảng Trị) vào tới vùng Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng). Tổng diện tích thường được nêu khoảng 15.000 km², nhưng bị các nhánh núi đâm ngang ra biển cắt thành nhiều ô riêng biệt. Đất do phù sa sông ngắn và cát biển cùng tạo nên, nên vừa có ruộng lúa vừa có cồn cát, đầm phá.
Vì sao đồng bằng miền Trung hẹp đến vậy
Nguyên nhân đầu tiên là núi ở quá gần biển. Dãy Trường Sơn chạy song song bờ biển, nhiều đoạn chỉ cách mép nước vài chục ki-lô-mét. Ở vùng Quảng Bình cũ, khoảng cách từ biên giới Lào ra biển chỉ chừng 50 km; trong dải đó còn phải chứa cả núi, đồi lẫn đồng bằng.
Thứ hai là sông ngắn và dốc. Sông từ sườn đông Trường Sơn đổ ra biển chỉ đi vài chục tới vài trăm ki-lô-mét, lòng dốc, lũ lên nhanh xuống nhanh. Phù sa chưa kịp lắng đã ra tới biển, lượng phù sa nhìn chung ít hơn nhiều so với sông Hồng hay Mê Kông. Đồng bằng vì thế không "phình" ra được.
Thứ ba là thềm biển hẹp và sâu nhanh, nhất là từ Đà Nẵng trở vào. Ngoài khơi không có vùng nước nông rộng để phù sa lấp, nên đồng bằng khó lấn biển như ở Bắc Bộ hay Nam Bộ.
Những nhánh núi cắt đồng bằng thành từng ô
Đi dọc bờ biển miền Trung, cứ vài trăm ki-lô-mét lại gặp một nhánh núi của Trường Sơn chìa ra biển, tạo thành mũi đất và một con đèo. Mỗi nhánh núi là một "vách ngăn" giữa hai đồng bằng:
- Hoành Sơn (đèo Ngang): ngăn đồng bằng Hà Tĩnh với vùng Quảng Bình cũ.
- Bạch Mã – Hải Vân: ngăn đồng bằng Huế với đồng bằng Đà Nẵng – Quảng Nam.
- Các nhánh núi phía nam Quảng Ngãi và đèo Bình Đê: ngăn Quảng Ngãi với vùng Bình Định cũ.
- Cù Mông: ngăn vùng Bình Định cũ với vùng Phú Yên cũ.
- Đèo Cả (núi Đá Bia): ngăn vùng Phú Yên cũ với Khánh Hoà.
- Các khối núi quanh vịnh Cam Ranh: ngăn đồng bằng Nha Trang – Cam Ranh với đồng bằng Phan Rang.
Mỗi ô đồng bằng có hệ thống sông riêng, cửa biển riêng và thường là một vùng văn hoá, phương ngữ hơi khác nhau. Không phải ngẫu nhiên mà ranh giới hành chính lịch sử của miền Trung hay trùng với các nhánh núi này.
Bảng các đồng bằng chính từ bắc vào nam
| Đồng bằng (vùng) | Sông chính | Nét nổi bật |
|---|---|---|
| Quảng Bình cũ | Gianh, Nhật Lệ | Rất hẹp, cồn cát trắng lớn ven biển |
| Quảng Trị | Thạch Hãn, Bến Hải | Đồng bằng hẹp, đồi đất đỏ bazan vùng Gio Linh – Cam Lộ cũ |
| Huế | Hương, Bồ, Ô Lâu | Phía ngoài là hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai |
| Đà Nẵng – Quảng Nam cũ | Thu Bồn, Vu Gia | Đồng bằng phù sa tương đối rộng, cửa Đại ở Hội An |
| Quảng Ngãi | Trà Khúc, Vệ, Trà Bồng | Đồng bằng nhỏ, núi Thiên Ấn – Thiên Bút giữa đồng |
| Bình Định cũ | Côn, Lại Giang, Hà Thanh | Nhiều đồng bằng nhỏ quanh đầm Thị Nại |
| Phú Yên cũ | Ba (Đà Rằng) | Đồng bằng Tuy Hoà, một trong những đồng bằng rộng của Nam Trung Bộ |
| Khánh Hoà | Cái (Nha Trang), Dinh (Ninh Hoà) | Đồng bằng nhỏ kẹp giữa núi và vịnh |
| Ninh Thuận cũ (nay Khánh Hoà) | Cái Phan Rang | Khô hạn, cồn cát, đất mặn |
| Bình Thuận cũ (nay Lâm Đồng) | Luỹ, Cà Ty, Phan | Đồi cát đỏ, đồng bằng rải rác |
Ba dải song song: cát – ruộng – đồi
Cắt ngang một đồng bằng miền Trung từ biển vào núi, ta thường gặp ba dải:
- Dải cồn cát và đầm phá sát biển. Sóng và gió dồn cát thành những cồn dài, có nơi cao vài chục mét. Phía sau cồn cát là đầm phá hoặc vùng trũng nước lợ. Đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở Huế, đầm Thị Nại ở Bình Định cũ, đầm Ô Loan ở Phú Yên cũ đều thuộc dải này.
- Dải đồng bằng phù sa ở giữa. Đây là phần sông bồi, ruộng lúa và làng mạc tập trung. Có nơi rộng vài chục ki-lô-mét, có nơi chỉ vài ki-lô-mét.
- Dải đồi thấp và thềm phía tây. Chân núi Trường Sơn, đất bạc màu hoặc đất đỏ vàng, xưa là rừng, nay nhiều rừng trồng và vườn cây.
Ba dải này giải thích vì sao ở miền Trung, ngay cạnh ruộng lúa xanh lại có đồi cát trắng mênh mông. Đất cát chiếm phần lớn diện tích đồng bằng ở nhiều tỉnh, nên đồng bằng miền Trung kém màu mỡ hơn hai đồng bằng châu thổ lớn.
Núi sát lưng, đồng bằng nhỏ: những hệ quả trong đời sống
Lũ lên nhanh
Sông ngắn, dốc, đồng bằng hẹp nên nước mưa từ núi đổ về chỉ mất vài giờ là tới đồng. Người miền Trung quen với những trận lũ đến nhanh, rút cũng nhanh, khác hẳn kiểu lũ chậm, kéo dài của Nam Bộ. Nhiều làng xưa xây nhà có gác, đặt bàn thờ trên cao. Đây là đặc điểm tự nhiên của địa hình chứ không riêng năm nào.
Khô ở vùng khuất gió
Ở cực nam Trung Bộ, vùng Phan Rang nằm khuất sau các khối núi chắn gió mùa, mưa ít hơn hẳn nơi khác. Đồng bằng ở đây có cảnh quan bán khô hạn: đồi cát, cây bụi gai, xương rồng, ruộng muối, vườn nho. Đó là một ví dụ rõ về việc hình thể núi quyết định bộ mặt đồng bằng.
Hướng ra biển
Đồng bằng nhỏ không nuôi đủ người chỉ bằng lúa, nên đời sống miền Trung luôn quay ra biển: cảng thị như Hội An, Thị Nại xưa; làng chài, nghề muối, nước mắm. Các thương cảng cổ của Chăm Pa và về sau của Đàng Trong đều nằm ở cửa sông, nơi đồng bằng chạm biển.
Góc nhìn hôm nay: đọc hình thể từ đường sắt Bắc – Nam
Đường sắt Thống Nhất là "phòng học địa lý" tốt nhất cho dải đồng bằng này. Tàu chạy qua đồng lúa, rồi bỗng chui vào hầm, vòng qua đèo khi gặp một nhánh núi đâm ra biển, xuống tới phía bên kia lại là một đồng bằng khác. Đoạn qua Hải Vân, Cù Mông, đèo Cả là những chỗ thấy rõ nhất "vách ngăn" giữa các ô đồng bằng.
Muốn tìm hiểu kỹ, có thể mở Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Bắc Trung Bộ, so dải màu xanh lá ven biển với các dải màu vàng nâu của núi đâm ra. Đại Nam nhất thống chí có mô tả từng con sông, cửa biển, đầm phá của các tỉnh miền Trung xưa, rất hợp để đối chiếu tên cũ – tên mới. Các bảo tàng điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng và các tháp Chăm dọc đồng bằng cho thấy cư dân xưa chọn đất ven sông, gần cửa biển thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Đồng bằng ven biển miền Trung rộng bao nhiêu?
Tổng diện tích thường được nêu khoảng 15.000 km². Nhưng nó không liền một khối mà bị các nhánh núi của Trường Sơn cắt thành nhiều đồng bằng nhỏ. Mỗi đồng bằng chỉ rộng vài đến vài chục ki-lô-mét từ chân núi ra biển.
Vì sao đồng bằng miền Trung hẹp và bị chia cắt?
Vì dãy Trường Sơn chạy sát biển và có nhiều nhánh núi đâm ngang ra biển như Hoành Sơn, Bạch Mã – Hải Vân, Cù Mông, đèo Cả. Sông lại ngắn và dốc, đưa ít phù sa, thềm biển hẹp. Đồng bằng vì vậy nhỏ và tách thành từng ô.
Đồng bằng miền Trung được hình thành như thế nào?
Do phù sa các sông ngắn bồi đắp kết hợp với cát biển do sóng và gió dồn vào. Vì thế đồng bằng thường có ba dải: cồn cát và đầm phá sát biển, đồng bằng phù sa ở giữa, đồi thấp ở phía tây. Đất cát chiếm phần đáng kể.
Đồng bằng miền Trung khác đồng bằng sông Hồng thế nào?
Đồng bằng sông Hồng là một châu thổ lớn liền khối, phù sa dày, có đê bao. Đồng bằng miền Trung nhỏ, hẹp, bị núi chia cắt, nhiều cát, sông ngắn lũ nhanh. Đất miền Trung nhìn chung kém màu mỡ hơn.
Vì sao vùng Phan Rang lại khô hạn?
Vì vùng này nằm khuất sau các khối núi chắn hướng gió mùa ẩm, nên lượng mưa ít hơn hẳn các đồng bằng khác ở miền Trung. Cảnh quan vì thế có đồi cát, cây bụi chịu hạn, ruộng muối. Đây là hệ quả trực tiếp của địa hình.
