Châu thổ sông Hồng là vùng đất do phù sa sông Hồng và sông Thái Bình bồi đắp vào một vịnh biển cũ, chủ yếu trong khoảng vài nghìn năm gần đây. Sau đợt biển dâng cuối cùng, biển lùi dần, phù sa lấp vịnh thành đất; từ thời Lý – Trần, con người đắp đê và tự tay "đẩy" mép đất ra biển. Vì thế đây vừa là đồng bằng tự nhiên, vừa là đồng bằng được con người nhào nặn rõ nhất Việt Nam.
Châu thổ sông Hồng nằm ở đâu, rộng chừng nào
Nhìn trên Atlat Địa lí Việt Nam, châu thổ là một tam giác màu xanh lá đậm có đỉnh ở quanh Việt Trì (Phú Thọ), nơi sông Đà và sông Lô đổ vào sông Hồng, cạnh đáy là bờ biển từ Quảng Ninh xuống tới chân dãy núi đá vôi Ninh Bình. Diện tích đồng bằng sông Hồng thường được nêu khoảng 15.000 km², tuỳ cách vạch ranh giới với vùng đồi trung du.
Hai hệ thống sông cùng xây nên vùng này. Sông Hồng ở phía tây nam, nhiều phù sa đỏ, lượng nước lớn. Sông Thái Bình ở phía đông bắc, gom nước từ sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam, ít phù sa hơn. Hai hệ nối nhau qua sông Đuống và sông Luộc, nên trên bản đồ châu thổ trông như một tấm lưới sông chằng chịt chứ không phải một dòng chính đơn độc.
Ranh giới tự nhiên rất rõ: phía bắc và tây là đồi núi trung du, phía nam là khối núi đá vôi Ninh Bình – Thanh Hoá, phía đông là vịnh Bắc Bộ. Đứng giữa đồng bằng, chỉ thấy đất phẳng như mặt bàn, độ cao nhiều nơi chỉ vài mét so với mực biển; lác đác mới nhô lên một ngọn núi sót như núi Sài Sơn ở Hà Nội hay các chỏm đá vôi vùng Kim Bảng cũ.
Từ vịnh biển thành đồng bằng: biển tiến rồi biển lùi
Muốn hiểu châu thổ, phải quay về kỷ băng hà cuối cùng. Khi đó băng giữ rất nhiều nước trên lục địa, mực biển toàn cầu thấp hơn nay hàng chục mét, vịnh Bắc Bộ phần lớn là đất khô, sông Hồng chảy xa ra ngoài bờ biển hiện tại.
Khi băng tan, biển dâng nhanh. Các nghiên cứu trầm tích ở đồng bằng Bắc Bộ cho thấy vào khoảng sáu, bảy nghìn năm trước, biển lấn sâu vào đất liền, biến vùng trũng giữa hai dải đồi thành một vịnh nông. Dấu vết còn lại là những lớp sét biển chứa vỏ sò, hà và các ngấn sóng vỗ trên chân núi đá vôi ở Ninh Bình, cao hơn mặt ruộng hiện nay vài mét. Các nhà địa chất gọi đợt này là biển tiến Holocen, dân gian không có tên riêng, nhưng nhiều làng cổ ở rìa đồng bằng nằm đúng trên những gò cao không bị nước biển phủ khi ấy.
Sau đỉnh biển dâng, mực biển hạ nhẹ và ổn định. Lúc này phù sa bắt đầu thắng biển: mỗi mùa lũ, sông Hồng đổ vào vịnh một lượng bùn cát khổng lồ, lấp dần từ đỉnh tam giác ra phía biển. Mép đất tiến ra theo hình quạt, giống như đổ một gáo bột vào chậu nước rồi nhìn nó lan ra.
Vì sao phù sa sông Hồng nhiều đến thế
Thượng nguồn sông Hồng chảy qua vùng núi Vân Nam và Tây Bắc, đá phong hoá mạnh, sườn dốc, mưa mùa hè tập trung. Đất đỏ chứa nhiều ôxit sắt bị cuốn xuống, nhuộm nước thành màu đỏ nâu đặc trưng, cũng là gốc của cái tên sông Hồng. Trước khi có các hồ thuỷ điện lớn trên sông Đà, các đo đạc thường nêu lượng phù sa qua Sơn Tây vào khoảng trên dưới một trăm triệu tấn mỗi năm. Từ khi hồ Hoà Bình rồi hồ Sơn La tích nước, phần lớn bùn cát lắng lại trong lòng hồ, nước sông Hồng ở hạ lưu trong hơn trước thấy rõ.
Châu thổ hình quạt và những dòng sông đổi lối
Một châu thổ tự nhiên không có dòng sông cố định. Khi lòng sông bị phù sa lấp cao, nước tràn bờ tìm lối khác thấp hơn. Sông Hồng trong vài nghìn năm đã nhiều lần đổi dòng, để lại các nhánh chết và hồ móng ngựa rải khắp đồng bằng. Sông Đáy, sông Ninh Cơ, sông Trà Lý là những nhánh tách ra, mỗi nhánh từng có lúc mang phần lớn nước lũ ra biển.
Song song với sông là các con giồng đất cao ven bờ sông, gọi là đê tự nhiên: mỗi lần lũ tràn, hạt thô lắng ngay sát bờ, hạt mịn trôi xa vào trong. Lâu dần, dải đất sát sông cao hơn vùng trong đồng. Làng mạc Bắc Bộ xưa thường chọn những dải cao này để ở, ruộng thì trải ra vùng thấp phía sau. Cách bố trí làng – ruộng – sông mà ta thấy hôm nay có gốc từ chính địa hình phù sa ấy.
Ở mép biển, châu thổ có dạng răng cưa: mỗi cửa sông đẩy một mũi bồi ra trước, giữa hai cửa là vũng lõm. Cửa Ba Lạt của sông Hồng và cửa Đáy là hai mũi bồi nhanh nhất hiện nay. Sóng và dòng chảy ven bờ lại dồn cát thành các cồn chạy song song bờ biển, như cồn Lu, cồn Ngạn ở vùng cửa Ba Lạt.
Đê điều: khi con người khoá dòng sông lại
Đồng bằng sông Hồng khác hẳn đồng bằng sông Cửu Long ở một điểm: nó bị bọc trong đê. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm Mậu Tý (1108) đời Lý Nhân Tông đắp đê ở phường Cơ Xá, khu vực ven sông Hồng của kinh thành Thăng Long; đây thường được coi là lần đắp đê sông Hồng sớm nhất có ghi chép. Sang đời Trần, năm 1248, triều đình cho đắp đê từ đầu nguồn đến bờ biển, gọi là đê "quai vạc", và đặt chức Hà đê chánh – phó sứ coi việc đê.
Hệ đê ngày một cao và dài, nay lên tới hàng nghìn ki-lô-mét. Nó cho phép người ta sống và cấy lúa an toàn hơn giữa mùa lũ, nhưng làm thay đổi cách đồng bằng lớn lên:
- Trong đê không còn được bồi. Phù sa bị giữ trong lòng sông và bãi ngoài đê, ruộng trong đồng không được bồi thêm hàng thế kỷ, nhiều vùng trở nên thấp trũng so với mặt nước sông mùa lũ.
- Lòng sông bị nâng cao. Ở đoạn qua Hà Nội, mùa lũ mặt nước sông có lúc cao hơn mặt phố phía trong đê. Đứng trên đê Yên Phụ nhìn hai phía là thấy chênh lệch ấy.
- Phù sa bị đẩy ra biển. Không tràn được vào đồng, phù sa chạy thẳng ra cửa sông, làm vùng cửa bồi nhanh. Nhờ thế mới có những dải đất lấn biển ở Kim Sơn, Tiền Hải và vùng cửa Ba Lạt.
Mốc thời gian chính của châu thổ
| Thời điểm | Chuyện gì xảy ra |
|---|---|
| Kỷ băng hà cuối | Mực biển thấp, vịnh Bắc Bộ phần lớn là đất khô, sông Hồng chảy ra xa |
| Khoảng 6.000–7.000 năm trước | Biển dâng cao nhất, vùng trũng Bắc Bộ thành vịnh nông; ngấn sóng còn trên vách đá vôi Ninh Bình |
| Vài nghìn năm sau đó | Biển lùi nhẹ, phù sa lấp vịnh, châu thổ tiến ra biển theo hình quạt |
| 1108 | Toàn thư chép việc đắp đê Cơ Xá ở Thăng Long |
| 1248 | Nhà Trần đắp đê "quai vạc" dọc sông, đặt chức coi đê |
| 1828–1829 | Nguyễn Công Trứ khẩn hoang lập Tiền Hải và Kim Sơn trên bãi bồi ven biển |
| Cuối thế kỷ 20 – nay | Hồ thuỷ điện giữ lại phần lớn phù sa, tốc độ bồi ở cửa sông chậm lại, có đoạn bờ bị xói |
Đất phù sa làm nên đời sống thế nào
Đất châu thổ là đất phù sa, mịn, giữ nước tốt, rất hợp với lúa nước. Nhưng không phải chỗ nào cũng như nhau. Dải ngoài đê, được bồi hằng năm, là đất bãi màu mỡ trồng ngô, đậu, dâu, rau màu; người Bắc gọi là bãi sông. Vùng trong đê lâu năm không được bồi thì chua hơn, thấp hơn, phải bón và thau chua. Vùng ven biển mới bồi thì mặn, phải trồng cói, nuôi trồng thuỷ sản trước khi cấy được lúa.
Địa hình phẳng và nhiều sông còn giải thích mạng lưới làng dày đặc của Bắc Bộ. Đường sông là đường giao thông chính hàng nghìn năm, chợ và bến thường mọc ở chỗ hai sông gặp nhau, như Phố Hiến bên sông Hồng hay Vị Hoàng bên sông Hồng ở vùng Nam Định cũ. Ngay cả tên đất cũng mang dấu nước: rất nhiều tên làng có chữ Bãi, Đầm, Vũng, Cồn, Bến.
Đặc điểm "nền đất trẻ, mềm" cũng ảnh hưởng tới cách xây dựng. Lớp trầm tích dưới Hà Nội và các đô thị đồng bằng có nhiều sét yếu và cát chứa nước, nên nhà cao tầng phải đóng cọc sâu; khai thác nước ngầm quá mức thì mặt đất lún dần. Đây là chuyện của địa chất, không phải của riêng một công trình nào.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu để thấy châu thổ đang "lớn"
Muốn thấy dấu vết vịnh biển cũ, hãy để ý những vách núi đá vôi ở Ninh Bình: nhiều chỗ có ngấn hõm nằm ngang sát chân núi, do sóng biển khoét khi xưa. Muốn thấy đồng bằng còn đang bồi, ra vùng cửa Ba Lạt, nơi có Vườn quốc gia Xuân Thuỷ, khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, hoặc ra bãi bồi Kim Sơn ở Ninh Bình: bãi bùn, rừng sú vẹt và những tuyến đê mới nối nhau ra biển.
Đọc thêm: Atlat Địa lí Việt Nam (trang địa hình và trang các hệ thống sông), SGK Địa lí 12 phần đồng bằng; về đê điều, xem các chương đời Lý – Trần trong Đại Việt sử ký toàn thư. Nếu có dịp vào Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội, các hiện vật văn hoá Đông Sơn tìm thấy quanh rìa đồng bằng cho thấy người Việt cổ đã sống ven vùng châu thổ này từ rất sớm.
Một cách nhìn đơn giản mà ít người để ý: lần tới đi trên đê sông Hồng, hãy so mặt ruộng trong đê với bãi ngoài đê. Chênh lệch vài mét ấy chính là phần phù sa mà con người đã "giữ lại" ngoài sông suốt gần một nghìn năm.
Câu hỏi thường gặp
Châu thổ sông Hồng do những sông nào bồi đắp?
Chủ yếu do hệ thống sông Hồng và hệ thống sông Thái Bình. Sông Hồng góp phần lớn phù sa đỏ ở phía tây nam, sông Thái Bình gom nước từ sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam ở phía đông bắc. Hai hệ thống nối nhau qua sông Đuống và sông Luộc.
Châu thổ sông Hồng hình thành từ bao giờ?
Phần đồng bằng ta thấy hôm nay chủ yếu hình thành trong vài nghìn năm gần đây, sau khi biển dâng cao nhất vào khoảng sáu, bảy nghìn năm trước rồi lùi dần. Phù sa lấp vịnh biển nông, mép đất tiến dần ra phía vịnh Bắc Bộ. Tầng đá móng bên dưới thì cổ hơn rất nhiều.
Vì sao nước sông Hồng có màu đỏ?
Vì sông mang nhiều phù sa từ vùng đất đỏ giàu ôxit sắt ở thượng nguồn Vân Nam và Tây Bắc. Mùa lũ nước đỏ đậm nhất. Từ khi có các hồ thuỷ điện lớn trên sông Đà, nhiều phù sa lắng trong hồ nên nước hạ lưu trong hơn trước.
Đê sông Hồng được đắp từ khi nào?
Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1108 đời Lý đã đắp đê Cơ Xá ở Thăng Long. Năm 1248 nhà Trần cho đắp đê dọc sông từ đầu nguồn tới bờ biển và đặt quan coi đê. Hệ thống đê được bồi đắp, nâng cao liên tục qua các triều đại tới nay.
Vì sao ruộng trong đê đồng bằng sông Hồng lại thấp?
Vì đê ngăn lũ tràn vào đồng nên ruộng trong đê không được phù sa bồi thêm suốt nhiều thế kỷ. Trong khi đó lòng sông và bãi ngoài đê vẫn được bồi cao dần. Kết quả là nhiều vùng trong đê trũng thấp, thậm chí thấp hơn mặt nước sông mùa lũ.
