Đồng bằng Thanh – Nghệ – Tĩnh: ba đồng bằng nhỏ giữa núi sót và cồn cát

Đồng bằng Thanh – Nghệ – Tĩnh là chuỗi ba đồng bằng nhỏ nối nhau dọc bờ biển Bắc Trung Bộ, do sông Mã – sông Chu, sông Cả – sông La và vài sông ngắn ở Hà Tĩnh bồi lên, xen với cồn cát do biển dồn vào. Đi từ bắc vào nam, đồng bằng hẹp dần và cát nhiều dần: rộng nhất ở Thanh Hoá, hẹp lại ở Nghệ An, đến Hà Tĩnh chỉ còn một dải mỏng kẹp giữa núi và biển, rồi khép lại ở dãy Hoành Sơn.

Ba đồng bằng, ba hệ thống sông

Nhìn trên Atlat, vùng xanh lá ven biển Bắc Trung Bộ không liền một khối như châu thổ sông Hồng. Nó bị các khối đồi núi chạy ngang chia thành từng ô:

Giữa Thanh Hoá và Nghệ An là dải đồi núi thấp chạy ra tận biển ở vùng giáp ranh hai tỉnh; giữa Nghệ An và Hà Tĩnh là khối núi Hồng Lĩnh và sông Cả. Mỗi đồng bằng vì thế gần như khép kín, có "cửa ngõ" riêng ra biển: cửa Hới, cửa Lạch Trường của sông Mã; cửa Hội của sông Cả; cửa Sót, cửa Nhượng ở Hà Tĩnh.

Đồng bằng Thanh Hoá: châu thổ sông Mã giữa những ngọn núi sót

Sông Mã từ Tây Bắc và Lào đổ về, gặp sông Chu ở quãng Ngã ba Giàng phía trên đô thị Thanh Hoá, rồi chia nhánh ra biển. Chính phù sa hai sông này lấp một vịnh biển cũ thành đồng bằng, giống cơ chế của châu thổ sông Hồng nhưng nhỏ hơn và trẻ hơn ở mép biển.

Nét riêng dễ thấy nhất là núi sót. Giữa đồng bằng nhô lên những khối đá vôi và đá khác đứng lẻ loi: núi Hàm Rồng bên sông Mã, núi Nưa ở phía nam thành phố, núi Trường Lệ sát biển Sầm Sơn. Đó là đỉnh của những dãy núi cũ mà phù sa không lấp nổi; thời biển dâng, nhiều ngọn từng là đảo. Dấu ngấn sóng và hang hàm ếch ở chân một số núi đá vôi ven đồng bằng cho thấy điều đó.

Phía bắc, đồng bằng Thanh Hoá nối liền với vùng bãi bồi Nga Sơn – một phần của dải đất lấn biển ở góc tây nam vịnh Bắc Bộ, cùng nhịp với Kim Sơn bên kia sông Càn. Nga Sơn nổi tiếng nghề cói và chiếu cói, chính là "dấu vân tay" của đất mới còn lợ.

Nước cho đồng bằng này từ lâu đã được điều tiết. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 983 Lê Hoàn cho đào kênh ở vùng Thanh Hoá để thuyền đi lại tránh sóng biển; đó là một trong những kênh đào sớm nhất có ghi chép ở nước ta. Các kênh nối sông trong đồng bằng về sau, dân gian thường gọi chung là "kênh nhà Lê", chạy dọc Thanh – Nghệ.

Đồng bằng Nghệ An: đất pha cát và lòng sông Cả

Đồng bằng Nghệ An gồm hai mảng. Mảng bắc là vùng Diễn Châu, Yên Thành, Quỳnh Lưu cũ, do các sông ngắn bồi lên, đất pha cát, nhiều bàu nước ngọt giữa các cồn cát. Mảng nam là hạ lưu sông Cả quanh đô thị Vinh, Hưng Nguyên, Nam Đàn, Nghi Lộc cũ.

Sông Cả dài nhưng chảy phần lớn trong thung lũng hẹp giữa núi, ra tới đồng bằng thì đã gần biển, nên vùng châu thổ của nó nhỏ và hẹp. Lượng phù sa không đủ phủ dày khắp nơi; ở nhiều chỗ, chỉ cần đào sâu một chút là gặp lớp cát biển cũ. Đó là lý do người ta hay nói đồng bằng xứ Nghệ "đất pha cát", "bạc màu" so với đồng bằng Bắc Bộ.

Giữa đồng bằng cũng có núi sót: núi Dũng Quyết (thường gọi tắt là núi Quyết) bên sông Cả ở Vinh, và dãy núi Đại Huệ ở vùng Nam Đàn cũ. Những khối núi này chặn bớt nước lũ, chia đồng bằng thành các ô nhỏ, và là chỗ dựa tự nhiên cho làng mạc, thành luỹ xưa.

Đồng bằng Hà Tĩnh: dải đất hẹp dưới chân núi Hồng Lĩnh

Qua sông Cả là Hà Tĩnh. Khối núi Hồng Lĩnh đứng chắn ở phía bắc, dân gian gọi là núi "chín mươi chín ngọn" – con số mang tính truyền thuyết (chuyện con phượng hoàng thứ một trăm), không phải số đếm địa hình. Về địa chất, Hồng Lĩnh là khối núi đá cứng đứng tách khỏi Trường Sơn, giữa đồng bằng và biển.

Phía nam Hồng Lĩnh, đồng bằng Hà Tĩnh trải theo các sông La, Nghèn, Rào Cái, rộng chỉ vài chục ki-lô-mét, và càng vào nam càng bị dải cồn cát ven biển chiếm chỗ. Đến vùng Kỳ Anh cũ, núi tiến sát biển, đồng bằng gần như biến mất trước khi chạm dãy Hoành Sơn, ranh giới tự nhiên với miền đất phía nam.

Cấu trúc ba dải: đồi – ruộng – cát

Đi theo một đường ngang từ tây sang đông ở bất cứ đâu trong vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh, ta thường gặp ba dải nối tiếp:

1. Đồi thấp và thềm sông phía tây, đất đỏ vàng, trồng chè, sắn, cây ăn quả, rừng trồng. Người địa phương gọi là vùng bán sơn địa.
2. Dải phù sa giữa, ruộng lúa chính, làng xóm dày.
3. Dải cồn cát ven biển, cát trắng hoặc vàng, trồng khoai lang, lạc, rau màu, phi lao chắn cát; xen giữa là các bàu, đầm nước ngọt hoặc lợ.

Ba dải này phản ánh hai lực tạo hình: sông mang phù sa từ tây xuống, biển và gió mùa đông bắc dồn cát từ đông vào. Ở Bắc Bộ, sông thắng hẳn nên ít cồn cát; ở Bắc Trung Bộ, hai bên gần ngang nhau, nên đồng bằng có màu "cát pha phù sa" rất riêng.

Địa hình làm nên tính cách vùng đất

Đồng bằng nhỏ, đất pha cát, sông ngắn lũ nhanh, núi sát lưng, biển trước mặt: vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh từ lâu được xem là vùng đất khó làm ăn hơn châu thổ sông Hồng. Người dân phải xoay xở nhiều nghề: lúa trên ruộng phù sa, lạc và khoai trên đất cát, đánh cá và làm muối ở vùng cửa sông, khai thác lâm sản trên đồi. Muối Diễn Châu, nước mắm Cửa Hội, chiếu cói Nga Sơn đều là sản phẩm của dải đất giáp biển.

Về giao thông, vì núi chạy ngang ra biển, đường Bắc – Nam qua vùng này xưa phải vượt nhiều đèo thấp và đò ngang. Những con đèo như Tam Điệp (giữa Ninh Bình và Thanh Hoá) hay Ngang (giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ) đánh dấu chỗ đồi núi chặn đứt dải đồng bằng ven biển.

Góc nhìn hôm nay: nhìn ra đồng bằng từ một núi sót

Cách hay nhất để hiểu hình thể vùng này là leo lên một ngọn núi sót thấp: Hàm Rồng ở Thanh Hoá, núi Quyết ở Vinh, hay một mỏm của Hồng Lĩnh. Từ trên cao sẽ thấy rõ ba dải đồi – ruộng – cát, dòng sông uốn ra cửa biển, và rặng núi phía tây như bức tường. Bảo tàng tỉnh Thanh Hoá và Nghệ An có các phần trưng bày khảo cổ cho thấy cư dân cổ đã sống trên những gò cao, chân núi sót quanh đồng bằng từ rất sớm (văn hoá Đông Sơn lấy tên một làng bên sông Mã).

Đọc thêm: Atlat Địa lí Việt Nam, trang vùng Bắc Trung Bộ; Đại Nam nhất thống chí phần Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh để tra tên núi sông cổ. So sánh trang địa hình với trang đất cũng giúp thấy ngay dải đất cát ven biển nổi bật thế nào.