Sông Hương chảy chậm qua Huế vì đoạn hạ lưu gần như nằm ngang: từ chỗ ra khỏi vùng đồi đến cửa biển chỉ còn vài chục cây số, lòng sông rất thấp, chênh lệch độ cao giữa đầu và cuối đoạn này rất nhỏ. Thêm vào đó, sông không đổ thẳng ra biển mà đổ vào phá Tam Giang, chịu ảnh hưởng thuỷ triều, nên vào mùa khô dòng chảy qua thành phố hầu như lặng. Sông bắt nguồn từ dãy Trường Sơn với hai nhánh Tả Trạch và Hữu Trạch, hợp lại ở ngã ba Bằng Lãng rồi xuôi qua Huế ra cửa Thuận An.
Hai nguồn Tả Trạch, Hữu Trạch và ngã ba Bằng Lãng
Sông Hương có hai nhánh chính. Tả Trạch (nhánh phía đông, dài hơn) bắt nguồn từ vùng núi phía đông nam, thuộc khối núi Trường Sơn giáp Vườn quốc gia Bạch Mã. Hữu Trạch (nhánh phía tây) bắt nguồn từ vùng núi giáp A Lưới. Cả hai nhánh đều chảy qua vùng núi dốc, nhiều thác ghềnh, rừng rậm.
Hai nhánh gặp nhau ở ngã ba Bằng Lãng, phía tây nam Huế. Từ đây trở xuống mới chính thức là sông Hương. Đoạn từ Bằng Lãng tới cửa Thuận An dài khoảng ba mươi mấy cây số. Tính cả nhánh Tả Trạch thì tổng chiều dài sông ở các nguồn khác nhau, thường quanh khoảng 100 km.
Hai nhánh này nay đều có công trình chặn dòng: hồ Tả Trạch trên nhánh Tả Trạch và thuỷ điện Bình Điền trên nhánh Hữu Trạch. Các hồ giữ nước mùa mưa, xả dần vào mùa khô và cắt bớt lũ cho Huế.
Vì sao sông Hương chảy chậm
Đồng bằng hẹp, lòng sông thấp
Dải đồng bằng ven biển ở Huế rất hẹp, núi đồi Trường Sơn áp sát. Khi ra khỏi vùng đồi gò phía tây nam thành phố, lòng sông Hương đã xuống thấp gần ngang mực biển. Đoạn chảy qua Huế vì thế có độ dốc rất nhỏ: nước không bị "kéo" mạnh về phía biển như các đoạn sông dốc ở thượng nguồn.
Không ra biển thẳng mà qua phá
Sông Hương không đổ trực tiếp ra biển mà đổ vào phá Tam Giang, một vùng nước lợ rộng chạy dọc bờ biển, rồi nước mới thoát ra biển qua cửa Thuận An. Vùng phá như một "bể đệm": nước sông vào đó dàn ra, tốc độ giảm hẳn.
Thuỷ triều đẩy ngược
Thuỷ triều Biển Đông theo cửa Thuận An vào phá, rồi lấn vào lòng sông Hương. Vào mùa khô, khi lượng nước nguồn ít, triều có thể đẩy nước mặn ngược lên khá xa. Đó là lý do có những đập ngăn mặn ở hạ lưu, như đập Thảo Long gần cửa sông, giữ cho nước sông qua Huế ngọt để sinh hoạt và tưới tiêu.
Uốn khúc giữa đồi gò
Trước khi vào thành phố, sông vòng qua các đồi thấp như Ngọc Trản (Hòn Chén) và đồi Vọng Cảnh. Mỗi lần gặp đồi sông lại đổi hướng, chảy quanh co. Dòng uốn khúc dài hơn đường thẳng, độ dốc trên mỗi cây số càng nhỏ, nước càng chậm.
Gộp bốn điều trên, vào mùa khô mặt sông qua Huế gần như phẳng lặng, phản chiếu rõ bóng cầu, bóng thuyền. Ấn tượng "dòng sông chảy chậm" là quan sát có cơ sở địa lý chứ không chỉ là cảm nhận văn chương.
Vì sao nước sông Hương xanh
So với sông Hồng, sông Hương ít phù sa hơn nhiều. Lưu vực của nó nhỏ, phần lớn là núi đá granit và đá biến chất có rừng che phủ, lớp đất mặt ít bị cuốn trôi như vùng đất feralit đồi trọc. Ra khỏi núi, đoạn chảy qua Huế lại chậm, chút phù sa nào còn lại cũng có thời gian lắng xuống. Nước vì thế trong, ánh xanh của trời và cây hai bờ in xuống mặt nước.
Mùa mưa (khoảng tháng 9 đến tháng 12 ở Huế) thì khác hẳn: nước sông đục, lên nhanh, có năm tràn vào Kinh thành. Màu xanh của sông Hương là màu của mùa khô.
Về cái tên, có truyền thuyết kể rằng thượng nguồn sông có loài cỏ thơm, nước chảy qua mang theo hương nên gọi là sông Hương. Đây là cách giải thích dân gian, chưa có cơ sở xác minh. Sử sách còn ghi sông dưới các tên khác như Linh Giang, Kim Trà, Hương Trà.
Dòng sông và cách người xưa đặt Kinh thành
Khi xây Kinh thành Huế từ năm 1805, triều Nguyễn đã chọn vị trí dựa nhiều vào sông Hương. Kinh thành nằm ở bờ bắc, quay mặt về hướng nam nhìn ra sông. Theo quan niệm phong thuỷ thời ấy, sông Hương được xem là "minh đường" trước mặt; núi Ngự Bình bên kia sông làm tiền án; hai cồn nổi giữa sông là cồn Hến và cồn Dã Viên được ví như "tả thanh long, hữu bạch hổ".
Đặt phong thuỷ sang một bên, cách chọn này có lý về địa lý: dòng sông chậm, sâu vừa phải, thuận cho thuyền bè vào tận chân thành; hệ thống sông đào và hào nước quanh Kinh thành nối với sông Hương để vận chuyển và thoát nước.
Những cồn, bãi và nhánh sông cần biết
| Tên | Là gì | Ghi chú địa lý |
|---|---|---|
| Cồn Hến | Cồn nổi giữa sông, gần cầu Gia Hội | Hình thành do phù sa lắng ở đoạn sông chảy chậm |
| Cồn Dã Viên | Cồn nổi phía thượng lưu, gần cầu Bạch Hổ | Thời Nguyễn từng là vườn ngự |
| Sông Kẻ Vạn | Nhánh nhỏ phía tây Kinh thành | Nối với hệ thống hào, sông đào trong thành |
| Sông Đông Ba | Nhánh tách ra ở phía đông Kinh thành | Gắn với chợ Đông Ba, bến thuyền buôn xưa |
| Ngã ba Sình | Nơi sông Hương gặp sông Bồ | Phía hạ lưu, sắp vào phá Tam Giang |
Sông Bồ là dòng sông lớn thứ hai của vùng Huế, cũng bắt nguồn từ Trường Sơn, nhập vào sông Hương ở ngã ba Sình trước khi cùng đổ ra phá.
Góc nhìn hôm nay: đi dọc sông Hương nhìn gì
Muốn thấy sông Hương từ lúc còn là sông núi tới lúc thành sông đồng bằng, có thể đi ngược từ Huế lên phía tây nam. Qua chùa Thiên Mụ trên đồi Hà Khê, sông bắt đầu hẹp và sâu hơn. Lên điện Hòn Chén, đồi Vọng Cảnh, sông vòng quanh chân đồi giữa rừng thông. Đi tiếp lên vùng lăng tẩm, sẽ gặp ngã ba Bằng Lãng, nơi hai nhánh Tả Trạch và Hữu Trạch gặp nhau.
Quan sát thú vị nhất là so mặt nước ở cầu Trường Tiền vào buổi sáng mùa khô với cảnh sông mùa mưa: chênh lệch mực nước và màu nước cho thấy rõ dòng sông "hiền" chỉ theo mùa.
Đọc thêm: bút ký "Ai đã đặt tên cho dòng sông?" của Hoàng Phủ Ngọc Tường kể hành trình sông Hương từ rừng già tới biển, rất gần với đường đi địa lý thật; Đại Nam nhất thống chí phần Kinh sư ghi tên cổ các nhánh sông, cồn bãi quanh Huế.
Câu hỏi thường gặp
Sông Hương bắt nguồn từ đâu?
Sông Hương bắt nguồn từ dãy Trường Sơn với hai nhánh chính là Tả Trạch và Hữu Trạch. Hai nhánh hợp nhau ở ngã ba Bằng Lãng phía tây nam Huế, từ đó mới gọi là sông Hương.
Vì sao sông Hương chảy chậm?
Đoạn hạ lưu qua Huế có độ dốc rất nhỏ vì lòng sông gần ngang mực biển, sông lại uốn khúc quanh đồi gò. Sông đổ vào phá Tam Giang thay vì ra thẳng biển và chịu ảnh hưởng thuỷ triều, nên mùa khô dòng chảy gần như lặng.
Sông Hương đổ ra biển ở đâu?
Sông Hương đổ vào phá Tam Giang rồi ra biển qua cửa Thuận An. Trước đó sông nhận thêm nước sông Bồ ở ngã ba Sình.
Vì sao gọi là sông Hương?
Truyền thuyết kể thượng nguồn có cỏ thơm khiến nước sông mang hương, nhưng đây là cách giải thích dân gian chưa được xác minh. Sử sách còn ghi các tên cũ như Linh Giang, Kim Trà, Hương Trà.
Sông Hương dài bao nhiêu km?
Đoạn từ ngã ba Bằng Lãng tới cửa Thuận An dài khoảng ba mươi mấy km. Nếu tính từ đầu nguồn nhánh Tả Trạch thì tổng chiều dài thường được nêu khoảng 100 km, các nguồn có chênh lệch.
