Sông Lô, sông Gâm và sông Chảy là ba dòng sông lớn ở phía tả ngạn (bờ bắc) của sông Hồng, cùng thuộc vùng núi Việt Bắc. Sông Gâm và sông Chảy đều đổ vào sông Lô, rồi sông Lô mang nước của cả ba nhập vào sông Hồng ở ngã ba Bạch Hạc, Việt Trì. Vì thế người ta hay gộp chúng thành "hệ sông Lô – Gâm – Chảy", một trong ba nhánh lớn tạo nên lượng nước của sông Hồng, bên cạnh sông Đà và dòng chính sông Thao.
Bức tranh chung: ba dòng sông, một hướng đổ
Nhìn trên bản đồ, ba sông chảy gần song song theo hướng chung tây bắc – đông nam hoặc bắc – nam, rồi đều hội về phía Việt Trì như những ngón tay chụm lại. Hướng chảy này bám theo địa hình vùng núi Việt Bắc: các dãy núi và thung lũng ở đây sắp xếp thành những dải nối tiếp, xen giữa là các con sông.
| Sông | Nguồn | Chảy qua (tỉnh hiện nay) | Đổ vào |
|---|---|---|---|
| Sông Lô | Vân Nam, Trung Quốc | Tuyên Quang, Phú Thọ | Sông Hồng ở ngã ba Bạch Hạc (Việt Trì) |
| Sông Gâm | Quảng Tây – Vân Nam, Trung Quốc | Cao Bằng, Tuyên Quang | Sông Lô, phía trên TP Tuyên Quang |
| Sông Chảy | Vùng núi Tây Côn Lĩnh, Tuyên Quang (Hà Giang cũ) | Tuyên Quang, Lào Cai, Phú Thọ | Sông Lô ở vùng Đoan Hùng (Phú Thọ) |
Chiều dài các sông này mỗi nguồn ghi một khác. Sông Lô thường được nêu dài khoảng 470 km, phần trong Việt Nam khoảng 270–280 km. Sông Chảy khoảng hơn 300 km, gần như nằm trọn trong Việt Nam. Sông Gâm dài khoảng gần 300 km, phần lớn trên đất Việt Nam.
Sông Lô: dòng xanh chảy về ngã ba Bạch Hạc
Thượng nguồn sông Lô ở Vân Nam có tên Bàn Long Giang. Sông vào Việt Nam ở vùng biên giới phía bắc của Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), chảy qua đô thị Hà Giang, xuôi về phía nam qua Bắc Quang, Hàm Yên, đô thị Tuyên Quang, rồi vào đất Phú Thọ ở Đoan Hùng và đổ vào sông Hồng ở Việt Trì.
Đặc điểm dễ nhận nhất của sông Lô là nước xanh trong hơn hẳn sông Hồng. Lưu vực sông Lô có độ che phủ rừng tương đối tốt và nhiều đoạn chảy trên nền đá cứng, nên mùa khô ít phù sa. Đứng ở ngã ba Bạch Hạc vào mùa cạn, có thể thấy dòng xanh sông Lô và dòng đục đỏ sông Thao chảy kề nhau một quãng trước khi trộn vào nhau.
Đoạn qua Bắc Quang, sông Lô chảy qua vùng mưa rất nhiều của miền Bắc. Đây là hệ quả của địa hình: sườn núi phía nam của khối Tây Côn Lĩnh đón gió ẩm, nước mưa đổ xuống thung lũng sông Lô quanh năm dồi dào.
Sông Gâm: con sông từ biên giới Cao Bằng xuống
Sông Gâm bắt nguồn từ vùng núi Trung Quốc, chảy vào Việt Nam ở phía tây tỉnh Cao Bằng, qua vùng Bảo Lạc, Bảo Lâm, rồi vào Tuyên Quang qua Na Hang, Chiêm Hoá và đổ vào sông Lô ở phía trên đô thị Tuyên Quang.
Dòng sông gắn với một trong các dãy núi lớn của vùng Đông Bắc: cánh cung Sông Gâm, dãy núi hình vòng cung mở về phía bắc, chụm đầu về phía Tam Đảo. Sông Gâm chảy dọc theo cánh cung này, lòng sông nhiều đoạn kẹp giữa núi đá vôi, có thác ghềnh.
Ở Na Hang, thuỷ điện Tuyên Quang chặn sông Gâm, tạo thành hồ rộng giữa vùng núi đá vôi. Những đỉnh núi đá xưa nằm trên sườn thung lũng nay nhô lên giữa mặt nước như những đảo đá, gợi cảnh karst ngập nước nhưng nằm giữa đất liền.
Sông Chảy: dòng sông chảy xiết qua Thác Bà
Khác với Lô và Gâm, sông Chảy gần như là "người nhà": bắt nguồn từ vùng núi Tây Côn Lĩnh ở Hoàng Su Phì (Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang), chảy xuống vùng Bắc Hà (Lào Cai), rồi qua Lục Yên, Yên Bình của Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai) và nhập sông Lô ở vùng Đoan Hùng.
Tên "Chảy" phản ánh đúng tính cách dòng sông: lòng dốc, nước chảy nhanh, nhất là ở thượng lưu. Sông Chảy nằm giữa hai dãy núi chạy song song là dãy Con Voi (phía tây nam) và vùng núi sông Lô (phía đông bắc), theo đúng hướng tây bắc – đông nam của các đứt gãy trong vùng. Đứt gãy sông Chảy là một trong những đứt gãy được các nhà địa chất nghiên cứu nhiều ở miền Bắc.
Hồ Thác Bà
Đầu thập niên 1970, thuỷ điện Thác Bà được xây trên sông Chảy, là một trong những công trình thuỷ điện lớn đầu tiên ở miền Bắc. Hồ chứa phía sau đập ngập cả một vùng đồi thấp, tạo nên hàng nghìn đảo đồi lô nhô. Hồ Thác Bà là hồ nhân tạo, không phải hồ tự nhiên, dù cảnh quan nhiều đoạn trông rất hoang sơ.
Vùng thượng lưu sông Chảy, quanh Lục Yên, còn nổi tiếng với đá quý: ruby, spinel, sapphire nằm trong lớp đá hoa (đá vôi bị biến chất) và trong sỏi cát lòng suối. Đây là dấu vết của quá trình biến chất sâu trong vỏ Trái Đất từ rất lâu, khi đá vôi bị nung ép tạo ra khoáng vật quý. Dòng chảy bào mòn đá mẹ và mang đá quý xuống tích lại trong các bãi bồi.
Ba dòng sông và đời sống vùng Việt Bắc
- Thung lũng ruộng nước: người Tày, Nùng, Dao sống dọc thung lũng ba con sông, làm ruộng ở đáy thung và bãi bồi, làm nương trên sườn núi.
- Đường xuôi ngược: trước khi có đường bộ tốt, sông Lô là trục giao thông chính nối Hà Giang, Tuyên Quang với Việt Trì, Hà Nội. Bè nứa, bè gỗ thả trôi trên sông Lô từng là cảnh quen thuộc.
- Thành phố bên sông: Hà Giang, Tuyên Quang, Việt Trì đều hình thành ở những chỗ thung lũng mở rộng bên sông Lô, nơi có đất bằng và bến thuyền.
- Thuỷ điện và hồ chứa: Thác Bà trên sông Chảy, Tuyên Quang trên sông Gâm, cùng nhiều thuỷ điện nhỏ trên thượng nguồn sông Lô, góp phần điều tiết lũ cho đồng bằng.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu để thấy ba dòng sông
Ngã ba Bạch Hạc ở Việt Trì là điểm gặp gỡ cuối cùng, nơi cả hệ Lô – Gâm – Chảy hoà vào sông Hồng. Gần đó là vùng đền Hùng, nơi dân gian gắn với buổi đầu dựng nước; đứng từ trên cao nhìn xuống thấy rõ đây là chỗ các thung lũng sông mở ra đồng bằng.
Ở Tuyên Quang, có thể theo sông Lô qua thành phố, rồi ngược lên Na Hang để thấy hồ thuỷ điện trên sông Gâm giữa núi đá vôi. Đi Lục Yên – Yên Bình sẽ gặp hồ Thác Bà và vùng đá quý thượng lưu sông Chảy.
Để hình dung cả hệ thống, mở trang Hệ thống sông trong Atlat Địa lí Việt Nam: ba dòng sông xếp cạnh nhau, ngăn cách bởi các dãy núi, cho thấy vì sao địa hình Việt Bắc có dạng những dải thung lũng song song.
Câu hỏi thường gặp
Sông Lô đổ vào sông nào?
Sông Lô đổ vào sông Hồng ở ngã ba Bạch Hạc ở Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Trước đó sông Lô đã nhận nước của sông Gâm và sông Chảy.
Sông Gâm chảy qua những đâu?
Sông Gâm bắt nguồn từ Trung Quốc, chảy vào Việt Nam ở phía tây tỉnh Cao Bằng, qua vùng Bảo Lạc rồi vào Tuyên Quang qua Na Hang, Chiêm Hoá. Sông nhập vào sông Lô ở phía trên đô thị Tuyên Quang.
Sông Chảy bắt nguồn từ đâu?
Sông Chảy bắt nguồn từ vùng núi Tây Côn Lĩnh ở Hoàng Su Phì, thuộc Hà Giang cũ nay là tỉnh Tuyên Quang. Sông chảy qua vùng Bắc Hà, Lục Yên, qua hồ Thác Bà rồi nhập sông Lô ở vùng Đoan Hùng.
Vì sao nước sông Lô xanh còn sông Hồng đỏ?
Lưu vực sông Lô có nhiều rừng và nền đá cứng hơn nên mùa khô nước ít phù sa, trông xanh trong. Sông Thao (sông Hồng thượng lưu) chảy qua vùng đất feralit dễ xói mòn nên chở nhiều phù sa đỏ.
Hồ Thác Bà nằm trên sông nào?
Hồ Thác Bà nằm trên sông Chảy, hình thành khi thuỷ điện Thác Bà được xây vào đầu thập niên 1970. Đây là hồ nhân tạo, nay thuộc tỉnh Lào Cai (Yên Bái cũ).
