Vịnh Vân Phong và vịnh Cam Ranh: vì sao Khánh Hoà có vịnh nước sâu

Vân Phong và Cam Ranh là hai vịnh nước sâu tự nhiên ở hai đầu tỉnh Khánh Hoà: Vân Phong ở phía bắc, được bán đảo Hòn Gốm che chắn; Cam Ranh ở phía nam, được bán đảo Cam Ranh và đảo Bình Ba khép lại. Cả hai sâu và kín gió vì cùng một lý do: núi đá granit của Nam Trung Bộ đâm thẳng ra biển, thềm lục địa ở đây hẹp và dốc, còn các doi cát khép miệng vịnh thành những hồ nước lặng.

Vì sao bờ biển Khánh Hoà có vịnh sâu

Từ khoảng Quy Nhơn trở vào tới Phan Rang, các khối núi của dãy Trường Sơn Nam chạy sát biển, nhiều nhánh núi đâm thẳng ra tạo thành mũi đá và bán đảo. Đây chủ yếu là núi đá granit và đá magma xâm nhập khác, cứng, khó bào mòn. Giữa các nhánh núi là những thung lũng thấp. Khi biển dâng sau băng hà cuối cùng, nước tràn vào các thung lũng ven bờ, biến chúng thành vịnh có bờ núi bao quanh.

Điều khác với vịnh Bắc Bộ là thềm lục địa: ở Nam Trung Bộ thềm rất hẹp, đường đẳng sâu 200 m có chỗ chỉ cách bờ vài chục km. Vì vậy các vịnh ở đây không phải là chậu cạn đầy bùn mà là những thung lũng ngập sâu, ít phù sa (các sông ở đây ngắn, lưu vực nhỏ), nước trong và sâu ngay sát bờ. Đó là điều kiện tự nhiên lý tưởng cho cảng nước sâu.

Vân Phong và bán đảo Hòn Gốm

Bán đảo Hòn Gốm là thứ quyết định hình dạng vịnh Vân Phong. Nó gồm một khối núi đá ở đầu ngoài, nối với đất liền bằng một doi cát dài vài chục km chạy theo hướng bắc – nam. Về địa mạo, đây là một tombolo: hòn đảo đá xưa kia nằm ngoài khơi, rồi dòng chảy dọc bờ mang cát tới bồi thành dải nối đảo với đất liền. Doi cát cao, có cồn cát trắng do gió thổi lên, ở nhiều đoạn chỉ rộng vài trăm mét đến hơn một km.

Đầu ngoài của khối đá Hòn Gốm có Mũi Đôi, điểm cực Đông trên đất liền Việt Nam (đừng nhầm với Mũi Điện ở vùng Phú Yên cũ, nay thuộc Đắk Lắk, nơi trước đây hay được gọi nhầm là cực Đông). Khối núi này cùng đảo Hòn Lớn ở phía nam che kín vịnh trước sóng gió đông bắc mùa đông, để lại một mặt nước rộng tương đối lặng.

Bên trong, Vân Phong không phải một mặt nước đơn mà là một hệ nhiều vịnh nhỏ, vũng và đầm: Đầm Môn ở chân bán đảo, các vũng ven bờ Vạn Ninh, vùng nước nông phía Ninh Hoà. Phần ngoài, gần miệng vịnh, có độ sâu tự nhiên lớn, nhiều chỗ trên 20 m sát bờ; phần trong nông dần thành bãi cát và đầm. Vùng nước này từ lâu được nhắc tới như vị trí có thể xây cảng trung chuyển nước sâu, chính vì sâu sẵn mà không phải nạo vét nhiều.

Cồn cát và đầm nước lợ trên Hòn Gốm

Doi cát Hòn Gốm có những đồi cát trắng cao, sườn đón gió thoải, sườn khuất gió dốc, kiểu đồi cát đang được gió đông bắc đẩy dần. Giữa doi cát và đất liền là các đầm, bàu nước nông, nơi có rừng ngập mặn còn sót lại và nghề nuôi trồng thuỷ sản. Cấu trúc "khối đá – doi cát – đầm phía sau" là mô hình lặp lại dọc bờ Nam Trung Bộ, chỉ ở Hòn Gốm là rõ và lớn nhất.

Cam Ranh: vịnh kín giữa bán đảo và đảo

Vịnh Cam Ranh nằm ở phía nam tỉnh, cách Nha Trang khoảng vài chục km. Phía đông, vịnh được che bởi bán đảo Cam Ranh, một dải đất có núi đá ở phía nam và cồn cát ở phía bắc, nối với vùng đất liền Cam Lâm. Ngoài khơi là đảo Bình Ba và một số đảo nhỏ, cùng khép bớt miệng vịnh. Kết quả là một vịnh có miệng tương đối hẹp, lòng rộng và sâu, gần như được che kín bốn phía.

Phía bắc vịnh nối với đầm Thuỷ Triều, một đầm nước lợ nông kéo dài giữa bán đảo và đất liền. Đầm nhận nước của vài con suối nhỏ và trao đổi nước với vịnh theo con nước. Đầm có rừng ngập mặn, bãi cỏ biển và từng là vùng nuôi tôm hùm, cá lồng nổi tiếng.

Cam Ranh được nhiều nhà hàng hải đánh giá là một trong những vịnh có điều kiện tự nhiên tốt nhất Đông Nam Á cho tàu lớn neo đậu: sâu, kín, ít bồi lắng, nước lặng quanh năm. Bài này chỉ nói đến điều kiện tự nhiên làm nên giá trị đó.

Gió mùa và nước trồi ven bờ

Bờ biển Khánh Hoà có một hiện tượng hải dương học đáng chú ý ở ngay phía nam: vào mùa hè, gió mùa tây nam thổi dọc bờ, đẩy lớp nước mặt ra khơi, nước sâu lạnh hơn và giàu dinh dưỡng trồi lên thay thế. Hiện tượng nước trồi này mạnh nhất ở vùng biển từ Khánh Hoà xuống Lâm Đồng (vùng Ninh Thuận – Bình Thuận cũ), và chính thềm lục địa hẹp, dốc là điều kiện để nước sâu đến được gần bờ.

Nước trồi làm nước biển mùa hè ở đây mát hơn hẳn các vùng khác cùng vĩ độ và nuôi các ngư trường giàu cá nổi. Còn về khí hậu, các vịnh kín của Khánh Hoà nằm trong vùng khô hạn ven biển Nam Trung Bộ: núi chắn gió mùa tây nam, mưa ít, nắng nhiều, nước trong vì ít phù sa. Đó là lý do các vịnh ở đây xanh và trong hơn hẳn vùng biển Bắc Bộ.

San hô, cỏ biển và đời sống trong vịnh

Nước trong, ấm, ít bùn là điều kiện cho san hô. Quanh các đảo và mũi đá ở cửa vịnh Vân Phong, quanh đảo Bình Ba và các rạn ven bán đảo Cam Ranh có rạn san hô viền bờ, xen thảm cỏ biển ở vùng nông có đáy cát. Thảm cỏ biển là chỗ ăn của rùa biển và là nơi ương con non của nhiều loài cá, tôm.

Vì kín gió, cả hai vịnh từ lâu là nơi nuôi trồng thuỷ sản trên lồng bè: tôm hùm, cá mú, ốc hương. Lồng bè dày đặc ở các vũng nước lặng cho thu nhập tốt, nhưng cũng là nguồn chất thải lớn khi mật độ vượt sức chịu tải của vùng nước trao đổi chậm. Ở một số vũng, rạn san hô và cỏ biển suy giảm rõ rệt theo các đợt khảo sát.

Góc nhìn hôm nay

Hai vịnh nước sâu là tài nguyên tự nhiên hiếm: bờ biển Việt Nam dài nhưng chỗ vừa sâu, vừa kín, vừa ít bồi như ở đây không nhiều. Bài toán của Khánh Hoà là cân bằng giữa cảng, nuôi trồng và giữ những hệ sinh thái vốn làm nên giá trị của vịnh. Đầm Môn, đầm Thuỷ Triều và các thảm cỏ biển là những nơi nhạy cảm nhất vì nước trao đổi chậm.

Muốn tìm hiểu thêm:

• Viện Hải dương học Nha Trang, đơn vị nghiên cứu biển lâu đời nhất Việt Nam (thành lập năm 1922), có bảo tàng hải dương học với bộ sưu tập mẫu sinh vật và tư liệu về vùng biển Khánh Hoà.
• Atlat Địa lí Việt Nam: so trang biển với trang địa hình sẽ thấy thềm lục địa hẹp đi rõ rệt ở Nam Trung Bộ.
• Trên bản đồ vệ tinh, theo dõi doi cát Hòn Gốm từ chân đất liền ra tới khối đá đầu mũi để thấy hình dạng tombolo điển hình.