Hồ tự nhiên là hồ do quá trình tự nhiên tạo ra: sông đổi dòng, đá vôi bị hoà tan, miệng núi lửa đọng nước, vùng trũng giữ nước mưa. Hồ nhân tạo là hồ hình thành khi con người đắp đập chắn sông suối hoặc đào đất. Ở Việt Nam, phần lớn các mặt nước rộng mênh mông như hồ Hoà Bình, Thác Bà, Trị An là hồ nhân tạo, còn hồ tự nhiên lớn thì khá hiếm.
Vì sao hay bị nhầm
Một hồ thuỷ điện sau vài chục năm trông chẳng khác gì hồ tự nhiên: rừng mọc lại ven bờ, cá sinh sôi, làng chài hình thành, người trẻ lớn lên chỉ biết hồ chứ không biết thung lũng cũ bên dưới. Ngược lại, nhiều hồ tự nhiên trong thành phố đã bị kè bờ bê tông, nạo vét, làm đường quanh, nên trông như hồ đào. Thêm nữa, tiếng Việt gọi chung là "hồ", "đầm", "biển hồ", không phân biệt nguồn gốc.
Phân biệt cho đúng không chỉ là chuyện chữ nghĩa. Hồ tự nhiên và hồ nhân tạo vận hành khác nhau: hồ đập có người điều tiết mực nước, có thể xả lũ, hạ nước để phát điện; hồ tự nhiên lên xuống theo mưa và dòng chảy. Biết hồ thuộc loại nào giúp hiểu vì sao nước lên xuống như thế, vì sao bờ có dạng như thế.
Các kiểu hồ tự nhiên ở Việt Nam
| Kiểu hồ | Cách hình thành | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hồ móng ngựa (khúc sông cũ) | Sông uốn khúc rồi đổi dòng, khúc cũ bị bỏ lại | Hồ Tây (Hà Nội), nhiều đầm dài ven sông Hồng |
| Hồ karst | Nước hoà tan đá vôi, tạo hõm trũng; dòng chảy bị chặn trong thung lũng đá vôi | Hồ Ba Bể (Thái Nguyên), hồ Thang Hen (Cao Bằng) |
| Hồ miệng núi lửa | Nước đọng trong miệng hoặc hõm sụt của núi lửa đã tắt | Biển Hồ T'Nưng (Gia Lai), theo cách giải thích phổ biến |
| Hồ trong vùng trũng | Nước suối, nước mưa đọng ở bồn trũng giữa núi | Hồ Lắk (Đắk Lắk) |
| Đầm phá ven biển | Doi cát chắn một vùng nước ven bờ, nước lợ | Tam Giang – Cầu Hai (TP Huế), đầm Thị Nại (Gia Lai) |
Hồ karst
Miền Bắc nhiều đá vôi, nên hồ karst là kiểu hồ tự nhiên đặc trưng. Nước mưa có chút axit cacbonic, ngấm vào khe nứt, hoà tan dần đá vôi, tạo hố sụt, thung lũng kín. Khi đáy thung lũng có lớp sét giữ nước hoặc dòng chảy ngầm bị nghẽn, nước đọng lại thành hồ. Hồ Ba Bể là ví dụ quen thuộc, hồ Thang Hen trên vùng núi đá Cao Bằng là một ví dụ khác. Đặc điểm của hồ karst là mực nước có thể thay đổi bất ngờ vì nước thoát qua hang ngầm.
Đầm phá
Dọc bờ biển miền Trung, những doi cát dài do sóng và dòng chảy ven bờ bồi lên đã chắn lại các vùng nước nông, tạo nên đầm phá nước lợ. Về nguồn gốc, đây hoàn toàn là mặt nước tự nhiên, dù sau này người dân đắp bờ, làm ao nuôi tôm trên đó.
Hồ nhân tạo: từ hồ thành phố đến hồ thuỷ điện
Hồ nhân tạo ở Việt Nam có thể chia theo mục đích:
- Hồ thuỷ điện: đập cao chắn sông lớn, nước dâng ngập thung lũng dài hàng chục, hàng trăm km. Ví dụ hồ Thác Bà trên sông Chảy, hồ Hoà Bình trên sông Đà, hồ Trị An trên sông Đồng Nai, các hồ trên sông Sê San, Sêrêpốk ở Tây Nguyên.
- Hồ thuỷ lợi: giữ nước tưới ruộng, cấp nước, cắt lũ. Ví dụ hồ Dầu Tiếng trên sông Sài Gòn (Tây Ninh), hồ Núi Cốc trên sông Công (Thái Nguyên), hồ Kẻ Gỗ (Hà Tĩnh).
- Hồ cảnh quan, điều hoà đô thị: đắp đập chắn suối hoặc đào mới. Hồ Xuân Hương ở Đà Lạt hình thành khi người Pháp đắp đập chắn suối Cam Ly vào khoảng năm 1919; hồ Tuyền Lâm cũng là hồ đập.
- Hồ ngoại ô, du lịch: hồ Đồng Mô, hồ Suối Hai ở Hà Nội, hồ Đại Lải (Phú Thọ) đều là hồ đắp đập trong thời kỳ làm thuỷ lợi nửa sau thế kỷ 20.
Hồ thuỷ điện đầu tiên có quy mô lớn ở miền Bắc là Thác Bà, nhà máy xây trong khoảng 1964–1971. Hồ Hoà Bình hình thành từ công trình thuỷ điện Hoà Bình, khởi công năm 1979 và hoàn thành năm 1994. Những mốc này cho thấy các mặt nước khổng lồ ấy mới chỉ vài chục năm tuổi, trong khi Hồ Tây hay hồ Ba Bể đã có từ trước khi có con người ghi chép.
Năm dấu hiệu nhận ra hồ nhân tạo
- Có đập: dấu hiệu rõ nhất. Hồ đập luôn có một đầu là con đập, cửa xả tràn, thường kèm nhà máy hoặc cống lấy nước.
- Hình dạng nhiều nhánh: nước dâng ngập một thung lũng sông, len vào mọi khe suối nhánh, nên hồ có dạng như cành cây hay bàn tay xoè, nhiều vũng, nhiều nhánh dài. Hồ tự nhiên thường gọn hơn, tròn hơn hoặc cong đều.
- Đảo là đỉnh đồi: các "đảo" trong hồ thuỷ điện thật ra là đỉnh đồi của thung lũng cũ. Hồ Thác Bà nổi tiếng với rất nhiều đảo như vậy.
- Bờ lộ dải "vạch nước": mực nước được điều tiết nên vào mùa khô hoặc khi hạ nước phát điện, bờ lộ ra một dải đất trơ trọi, không có cây, giữa mép nước và rừng.
- Gốc cây chết dưới nước: ở hồ mới, khi nước rút có thể thấy gốc cây, nền nhà, đường cũ dưới đáy.
Hồ nhân tạo thay đổi cảnh quan và đời sống thế nào
Một hồ thuỷ điện lớn thay đổi hẳn một vùng. Thung lũng sông với ruộng, làng, rừng bị ngập; hàng nghìn hộ dân phải di dời lên cao. Dòng sông chảy xiết biến thành mặt nước tĩnh; cá sông nhường chỗ cho cá hồ. Ở hạ lưu, nước được điều tiết nên lũ nhỏ hơn, mùa khô có thêm nước; nhưng phù sa bị giữ lại sau đập, làm lòng sông hạ lưu thiếu phù sa, bờ dễ sạt.
Hồ còn mở ra đường thuỷ mới: người ta đi thuyền trên hồ Hoà Bình vào những bản vùng cao mà trước đây chỉ đi bộ được. Làng chài trên hồ, nghề nuôi cá lồng là sinh kế mới. Với khí hậu quanh hồ, mặt nước lớn làm không khí ẩm hơn, sương nhiều hơn, nhưng ảnh hưởng chỉ trong phạm vi gần.
Hồ tự nhiên cũng chịu tác động khi con người can thiệp: kè bờ, đắp đê, lấy nước tưới. Có những hồ tự nhiên được đắp thêm đập để nâng mực nước, khi đó gọi là hồ bán tự nhiên cũng không sai.
Hồ, đầm, ao, phá: gọi tên thế nào cho đúng
| Từ | Thường dùng cho |
|---|---|
| Hồ | Mặt nước rộng, tương đối sâu, nước ngọt, tự nhiên hoặc nhân tạo |
| Đầm | Mặt nước nông, nhiều cỏ, bùn; ở miền Trung còn chỉ vùng nước lợ ven biển |
| Phá | Đầm lợ ven biển rất rộng, thông ra biển qua cửa (phá Tam Giang) |
| Ao | Mặt nước nhỏ, thường đào, gắn với nhà ở |
| Bàu | Hồ nước ngọt nhỏ giữa vùng cát ven biển miền Trung |
Bàu là một kiểu hồ tự nhiên thú vị của miền Trung: nước mưa ngấm qua cồn cát, đọng ở chỗ trũng giữa các đồi cát, tạo nên những hồ nước ngọt nhỏ ngay sát biển. Những bàu nước giữa vùng cát ven biển Quảng Trị, TP Huế hay Lâm Đồng (vùng cát Bình Thuận cũ) là ví dụ.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới khi đứng trước một hồ, có thể tự trả lời mấy câu: hồ có đập không, bờ có nhiều nhánh không, có dải đất trơ ven nước không, đáy là bùn phù sa hay đá. Chỉ vài phút quan sát đã đủ đoán nguồn gốc của hồ.
Muốn xem toàn cảnh, mở Atlat Địa lí Việt Nam trang các hệ thống sông và trang năng lượng: các hồ thuỷ điện, thuỷ lợi lớn được đánh dấu riêng. Ảnh vệ tinh trên các bản đồ trực tuyến cũng cho thấy rõ hình dạng nhiều nhánh của hồ thuỷ điện so với dạng cong của Hồ Tây hay dạng gọn của Biển Hồ.
Câu hỏi thường gặp
Hồ tự nhiên khác hồ nhân tạo thế nào?
Hồ tự nhiên do sông đổi dòng, đá vôi hoà tan, núi lửa hay vùng trũng tạo ra. Hồ nhân tạo hình thành khi con người đắp đập chắn sông suối hoặc đào đất. Hồ nhân tạo thường có đập, dạng nhiều nhánh và mực nước được điều tiết.
Việt Nam có những hồ tự nhiên nào?
Một số hồ tự nhiên quen thuộc là Hồ Tây (Hà Nội), hồ Ba Bể (Thái Nguyên), hồ Thang Hen (Cao Bằng), Biển Hồ Pleiku (Gia Lai) và hồ Lắk (Đắk Lắk). Các đầm phá ven biển miền Trung cũng là mặt nước tự nhiên.
Hồ Thác Bà là hồ tự nhiên hay nhân tạo?
Hồ Thác Bà là hồ nhân tạo, hình thành khi xây thuỷ điện Thác Bà trên sông Chảy trong khoảng 1964–1971. Các đảo trong hồ là đỉnh đồi của thung lũng cũ bị ngập.
Hồ Xuân Hương ở Đà Lạt có phải hồ tự nhiên không?
Không. Hồ Xuân Hương hình thành khi người Pháp đắp đập chắn suối Cam Ly vào khoảng năm 1919, nên là hồ nhân tạo dù nay trông rất tự nhiên.
Vì sao hồ thuỷ điện có nhiều đảo?
Khi nước dâng ngập một thung lũng có nhiều đồi, các đỉnh đồi cao hơn mực nước còn nhô lên thành đảo. Vì vậy đảo trong hồ thuỷ điện thường là đồi đất có rừng, không phải đảo đá.
