Đèo Ngang ở đâu: dãy Hoành Sơn chắn ngang dải đất miền Trung

Đèo Ngang là con đèo vượt dãy Hoành Sơn, nhánh núi tách ra từ Trường Sơn chạy ngang ra Biển Đông, trên ranh giới tỉnh Hà Tĩnh và vùng Quảng Bình cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Đèo thấp, chỉ khoảng 250 m, dài vài cây số, nhưng nổi tiếng hơn nhiều con đèo cao gấp mấy lần. Lý do là vị trí: dãy núi chắn ngang trọn dải đất hẹp miền Trung, nên suốt nhiều thế kỷ đây là ranh giới tự nhiên giữa các vùng đất và các nhà nước.

"Ngang" vì núi chạy ngang

Tên gọi nói đúng bản chất. Phần lớn núi Bắc Trung Bộ chạy theo hướng tây bắc – đông nam, song song với bờ biển. Hoành Sơn (chữ Hán: núi ngang) thì khác: từ dãy Trường Sơn ở biên giới Việt – Lào, một nhánh núi đâm thẳng về phía đông, chắn ngang dải đồng bằng ven biển, rồi kết thúc bằng mũi đá ngâm chân dưới biển. Muốn đi dọc ven biển từ bắc vào nam, không thể đi vòng; phải vượt qua.

Đèo Ngang thấp hơn Hải Vân, thấp hơn nhiều so với các đèo Tây Bắc. Nhưng nó cắt đúng chỗ mà dải đất đang hẹp lại, nên tầm quan trọng của nó không nằm ở độ cao mà ở vị trí.

Hai bên đèo: hai kiểu bờ biển

Đứng trên đỉnh đèo nhìn về hai phía, cảnh khác nhau rõ rệt.

• Phía bắc (Hà Tĩnh): đồng bằng Kỳ Anh hẹp, ven biển có vịnh nước sâu Vũng Áng được các mũi núi che chắn. Xa hơn về phía bắc là đồng bằng Hà Tĩnh với sông ngắn, dốc.
• Phía nam (Quảng Bình cũ): vịnh Hòn La, mũi Ròn ngay chân đèo; đi xa hơn là dải đồng bằng cát rất hẹp, nhiều cồn cát trắng chạy dọc bờ biển, phía sau là núi đá vôi và rừng.

Vùng đất phía nam Đèo Ngang chính là đoạn hẹp nhất của lãnh thổ Việt Nam, chỉ khoảng 50 km tính từ biên giới Việt – Lào ra biển. Núi ép sát biển, đồng bằng chỉ còn là những dải cát ven bờ. Hoành Sơn như cái cửa mở vào đoạn "eo" ấy.

Sông ngắn hai bên Hoành Sơn

Vì núi ra sát biển, sông ở hai bên Đèo Ngang đều ngắn và dốc. Phía nam có sông Roòn đổ ra biển ngay dưới chân đèo, lưu vực nhỏ kẹp giữa Hoành Sơn và các nhánh núi phía nam. Phía bắc là các sông suối nhỏ của vùng Kỳ Anh. Nước từ núi xuống biển chỉ trong vài chục cây số, nên mùa mưa lũ lên rất nhanh, mùa khô thì cạn. Đây là đặc điểm chung của sông miền Trung, nhưng ở vùng Hoành Sơn nó hiện ra rõ nhất vì núi và biển gần nhau đến mức đứng một chỗ nhìn được cả nguồn lẫn cửa.

Núi chắn đường, chắn cả gió

Một nhánh núi chạy ngang dù không cao vẫn tác động đáng kể tới dòng không khí sát mặt đất. Vào mùa đông, gió mùa đông bắc thổi dọc dải đất ven biển từ bắc xuống, gặp Hoành Sơn chắn ngang thì một phần bị cản lại. Hoành Sơn thấp hơn Bạch Mã nhiều nên không phải bức tường khí hậu lớn, nhưng nó vẫn là một mốc nhỏ trên con đường suy yếu dần của khối khí lạnh khi tiến vào phía nam.

Về đá, Hoành Sơn là núi đá cứng, sườn hướng biển dốc, đất mỏng. Nơi núi chạm biển, sóng bào chân đá thành mũi, ghềnh và những vịnh nhỏ kín gió ở hai bên. Chính kiểu bờ đá này tạo nên hai vịnh nước sâu Vũng Áng và Hòn La, thứ hiếm có trên bờ biển cát phẳng của Bắc Trung Bộ.

Ranh giới trong lịch sử

Vì chắn ngang con đường duy nhất ven biển, Hoành Sơn từng là ranh giới chính trị nhiều lần.

1. Thời Lý: trước năm 1069, vùng núi Hoành Sơn gần với ranh giới giữa Đại Việt và Chămpa. Năm 1069, sau cuộc tiến quân của vua Lý Thánh Tông, vua Chămpa dâng ba châu Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính, tức vùng Quảng Bình – Quảng Trị ngày nay. Từ đó đất Đại Việt mở qua phía nam Hoành Sơn.
2. Thời Nguyễn Hoàng: năm 1558, Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hoá. Tương truyền trước đó ông được nhắn câu "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" (một dải Hoành Sơn có thể dung thân muôn đời), câu này thường được gán cho Nguyễn Bỉnh Khiêm. Đây là lời truyền, không có văn bản gốc của chính Nguyễn Bỉnh Khiêm.
3. Thời Nguyễn: năm 1833, vua Minh Mạng cho xây Hoành Sơn quan trên đỉnh đèo, cửa ải bằng gạch đá còn đến ngày nay.

Cần nhớ thêm: ranh giới thời Trịnh – Nguyễn phân tranh ở thế kỷ 17 – 18 là sông Gianh, nằm phía nam Đèo Ngang, không phải chính Đèo Ngang. Hai mốc này hay bị nhầm.

Đèo Ngang trong thơ

Người Việt biết Đèo Ngang nhiều nhất qua bài thơ Nôm của Bà Huyện Thanh Quan, mở đầu bằng câu:

Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà, / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.

Đọc bằng con mắt địa lý, hai câu này mô tả khá đúng cảnh quan: núi thấp, đá lộ nhiều, cây bụi mọc chen giữa đá. Sườn Hoành Sơn hướng ra biển chịu gió mạnh, đất mỏng, nên ít cây cao, nhiều cây bụi và cỏ. Trên đỉnh đèo nhìn xuống là tiều phu, chợ, vài mái nhà như bài thơ tả: đồng bằng hẹp, dân cư thưa, núi gần biển.

Từ đường đèo đến hầm xuyên núi

Đường bộ xuyên Việt xưa và quốc lộ 1 sau này đều phải vượt Đèo Ngang. Đèo không cao nhưng dốc, cua gấp, có lúc sương mù và mưa lớn. Hiện nay đã có hầm đường bộ xuyên qua chân dãy Hoành Sơn, xe trên trục Bắc – Nam phần lớn đi hầm.

Đường đèo cũ vẫn còn, nối với di tích Hoành Sơn quan trên đỉnh. Từ cửa ải, có thể đi bộ một đoạn dọc sống núi để nhìn rõ cấu trúc nhánh núi ngang: phía tây là núi cao dần về phía Trường Sơn, phía đông là núi thấp dần rồi chìm xuống biển.

Đến Đèo Ngang, quan sát gì

• Từ Hoành Sơn quan: nhìn dãy núi chạy ngang từ tây sang đông, và hai bờ biển hai phía khác nhau.
• Mũi Ròn, vịnh Hòn La phía nam: núi gặp biển, mũi đá nhô ra tạo vịnh kín gió.
• Vũng Áng phía bắc: vịnh nước sâu do các mũi núi che chắn, nay là khu cảng.
• Thảm thực vật trên sườn: cây bụi chen đá, ít cây cao, dấu hiệu của đất mỏng và gió biển.

Đường đèo cũ hẹp và vắng, nhiều xe tải tạt vào; đi chậm và dừng xe đúng chỗ an toàn.