Lũng Cú: điểm cực Bắc Việt Nam trên cao nguyên đá Đồng Văn

Điểm cực Bắc của Việt Nam nằm ở xã Lũng Cú, vùng Đồng Văn, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, ở vĩ độ khoảng 23°23′ Bắc. Nơi nhiều người đến là cột cờ trên đỉnh núi Rồng, nhưng điểm cực Bắc thực sự là một mũi đất nhỏ bên sông Nho Quế, cách cột cờ vài ki-lô-mét về phía bắc. Cả vùng nằm trên cao nguyên đá vôi Đồng Văn, độ cao trên dưới 1.000 m đến hơn 1.400 m, đá xám lởm chởm, đất ít, nước hiếm.

Lũng Cú ở đâu trên bản đồ

Lũng Cú nằm ở đỉnh chóp của chữ S, trên cao nguyên đá Đồng Văn, thuộc vùng Hà Giang cũ, nay là tỉnh Tuyên Quang. Từ trung tâm Đồng Văn đi lên phía bắc khoảng hơn hai chục ki-lô-mét đường núi là tới. Xung quanh là biên giới Việt – Trung, phía đông có dòng Nho Quế chảy từ Trung Quốc vào Việt Nam.

Cần phân biệt hai địa điểm:

Hai điểm cách nhau vài ki-lô-mét. Người đến Lũng Cú thường lên cột cờ, vì đây là nơi dễ tới và có tầm nhìn; điểm cực thực địa ở xa hơn, đường đi khó hơn.

Cao nguyên đá: nền tảng của vùng cực Bắc

Lũng Cú nằm trên cao nguyên đá vôi Đồng Văn – một khối đá vôi dày được hình thành dưới đáy biển cổ từ hàng trăm triệu năm trước, rồi bị nâng lên rất cao trong các giai đoạn tạo núi về sau. Nước mưa hoà tan đá vôi qua thời gian dài, tạo nên mặt đất lởm chởm tai mèo, những phễu sụt, thung lũng kín và rất ít dòng chảy trên mặt.

Năm 2010, Cao nguyên đá Đồng Văn được công nhận là công viên địa chất toàn cầu, công viên địa chất đầu tiên của Việt Nam trong mạng lưới này. Lũng Cú nằm ở rìa bắc của vùng ấy. Câu chuyện chung về cao nguyên đá – đá, hoá thạch, nước – thuộc về một bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ: điểm cực Bắc của đất nước nằm giữa một vùng địa hình karst cao, khô và hiểm trở.

Hai hồ nước trên núi Rồng

Một chi tiết địa lý thú vị ở Lũng Cú là hai hồ nước nhỏ nằm hai bên chân núi Rồng, người địa phương ví là "mắt rồng". Ở vùng đá vôi, nước mưa thường thấm ngay xuống lòng đất qua khe nứt, nên một hồ nước tồn tại quanh năm là thứ quý. Các hồ như thế thường đọng trên lớp đất sét hoặc ở đáy phễu bị bít kín, giữ được nước. Với cư dân vùng cao nguyên đá, chúng từng là nguồn nước sinh hoạt và tưới ruộng ngô quan trọng.

Sông Nho Quế và mũi đất cực Bắc

Điểm cực Bắc thực địa không nằm trên đỉnh núi cao nhất mà nằm ở khúc sông Nho Quế, nơi dòng sông từ Trung Quốc chảy vào Việt Nam. Biên giới ở đoạn này đi theo địa hình núi và sông, tạo nên một mũi nhô lên phía bắc; chỗ nhô xa nhất là điểm cực. Từ đây, sông Nho Quế chảy xuống phía nam, khoét hẻm sâu giữa núi đá vôi, về sau hợp với sông Gâm.

Đây là điều thú vị về cách lãnh thổ được "đo": điểm cực Bắc được xác định đơn thuần bằng vĩ độ cao nhất trên đường biên giới, không phụ thuộc độ cao hay sự nổi bật. Vì thế nó có thể nằm ở một nơi khiêm tốn bên bờ sông chứ không phải trên đỉnh núi.

Sát chí tuyến Bắc: toàn bộ lãnh thổ nằm trong vùng nội chí tuyến

Vĩ độ của Lũng Cú, khoảng 23°23′ Bắc, chỉ kém chí tuyến Bắc (khoảng 23°26′) vài phút vĩ, tương đương vài ki-lô-mét. Nói cách khác, ngay cả điểm cực Bắc cũng vẫn nằm phía nam chí tuyến, và toàn bộ phần đất liền Việt Nam thuộc vùng nội chí tuyến.

Điều này có một hệ quả dễ kiểm chứng: ở mọi nơi trên lãnh thổ, mỗi năm Mặt Trời đều lên thiên đỉnh (chiếu thẳng góc giữa trưa) hai lần. Ở phía nam như Cà Mau, hai lần ấy cách xa nhau, rơi vào khoảng tháng tư và tháng tám. Càng lên phía bắc, hai lần càng xích lại gần ngày hạ chí; ở Lũng Cú, chúng dồn sát hai bên ngày hạ chí, chỉ cách nhau khoảng ba tuần quanh nửa cuối tháng sáu. Đó là lý do sách địa lý nói thiên nhiên Việt Nam mang tính nhiệt đới, dù vùng cực Bắc có mùa đông lạnh – cái lạnh ấy đến từ độ cao và gió mùa, không phải vì nằm ngoài vùng nhiệt đới.

Tên gọi và cư dân

Về tên Lũng Cú có nhiều cách giải thích. Có thuyết đọc từ chữ Hán "Long Cư" (nơi rồng ở), gắn với núi Rồng; có thuyết cho rằng tên gốc từ tiếng dân tộc địa phương, gắn với nghĩa "thung lũng" và cây ngô. Chưa có nguồn nào khẳng định chắc chắn, nên coi đây là các giả thuyết địa danh.

Cư dân vùng Lũng Cú chủ yếu là người Lô Lô, Mông và một số dân tộc khác. Làng Lô Lô Chải nằm ngay dưới chân núi Rồng, nổi bật với những ngôi nhà trình tường (tường đất nện) – một kiểu kiến trúc rất hợp với vùng cao: tường đất dày giữ ấm mùa đông, mát mùa hè, vật liệu lấy ngay tại chỗ. Ruộng ở đây là những ô ngô nhỏ lọt thỏm giữa đá, người dân phải nhặt đá xếp thành bờ rào để giữ chút đất.

Khí hậu cực Bắc: hệ quả của độ cao

Lũng Cú không lạnh chỉ vì nằm xa nhất về phía bắc; độ cao mới là yếu tố chính. Ở độ cao trên 1.000 m, nhiệt độ trung bình thấp hơn hẳn vùng thấp cùng vĩ độ, mùa đông có thể có sương muối, đôi khi băng giá. Cao nguyên đá trống trải, ít rừng nên gió mạnh và biên độ nhiệt ngày đêm lớn. Mùa xuân, hoa cải, hoa đào, hoa mận nở trên những sườn đá; mùa thu, tam giác mạch trở thành cảnh quen thuộc của cả vùng Đồng Văn.

Đất ít, nước thiếu, mùa đông lạnh – tất cả khiến đời sống ở cực Bắc vất vả. Nhưng chính điều kiện ấy làm nên những nét văn hoá thích nghi rất độc đáo: nhà trình tường, ruộng ngô giữa đá, bể chứa nước mưa, chợ phiên họp theo chu kỳ.

Cột cờ: biểu tượng trên đỉnh núi

Cột cờ trên đỉnh núi Rồng là biểu tượng quen thuộc của điểm cực Bắc. Theo các tài liệu địa phương, một cột cờ đơn sơ đã có ở đây từ lâu; công trình hiện nay được xây dựng lại khoảng năm 2010, chân cột có các phù điêu trang trí lấy cảm hứng từ hoa văn trống đồng. Từ đỉnh núi nhìn xuống, có thể thấy toàn cảnh thung lũng, làng Lô Lô Chải, hai hồ nước và dải núi biên giới xa xa.

Góc nhìn hôm nay: đến Lũng Cú thì nhìn gì

Đến Lũng Cú, đừng chỉ chụp ảnh cột cờ. Hãy để ý mặt đá vôi lởm chởm tai mèo – dấu hiệu nước mưa đã hoà tan đá suốt hàng triệu năm; để ý các ô ngô có bờ rào đá; xem nhà trình tường ở Lô Lô Chải để hiểu cách con người sống với khí hậu vùng cao. Nếu có thời gian, tìm hiểu đường tới điểm cực Bắc thực địa bên sông Nho Quế để thấy tận mắt chỗ vĩ độ cao nhất của đất nước.

Đọc thêm: trang thông tin của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn; Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ; SGK Địa lí 12 phần vị trí địa lý và phạm vi lãnh thổ.