Biển Đông là biển rìa lớn ở phía tây Thái Bình Dương, bao trọn bờ biển Việt Nam ở phía đông và phía nam. Biển rộng khoảng 3,4–3,5 triệu km², độ sâu trung bình khoảng hơn 1.000 m, chỗ sâu nhất vượt 5.000 m; nhưng hai đầu biển lại là những thềm lục địa rất nông. Trong vùng biển này có hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thuộc chủ quyền Việt Nam, cùng hàng nghìn đảo ven bờ.
Biển Đông nằm ở đâu, rộng cỡ nào
Biển Đông trải dài theo hướng đông bắc – tây nam, từ vùng eo biển Đài Loan ở phía bắc xuống tới gần xích đạo ở phía nam. Đây là một biển nửa kín: xung quanh là đất liền và các đảo lớn, chỉ thông với đại dương qua những eo biển. Phía đông bắc, eo biển giữa Đài Loan và Luzon nối với Thái Bình Dương; phía tây nam, eo biển Malacca nối với Ấn Độ Dương; phía nam, các eo biển giữa những đảo của Indonesia nối với biển Java. Vịnh Bắc Bộ ở phía tây bắc và vịnh Thái Lan ở phía tây nam là hai vịnh lớn của Biển Đông.
Biển được bao quanh bởi nhiều quốc gia: Việt Nam, Trung Quốc, Philippines, Malaysia, Brunei, Indonesia, Singapore, Thái Lan, Campuchia. Đây là một trong những vùng biển có đường hàng hải tấp nập nhất thế giới, nối Đông Á với Ấn Độ Dương.
| Đặc điểm | Số liệu phổ biến (khoảng) |
|---|---|
| Diện tích | khoảng 3,4–3,5 triệu km² |
| Độ sâu trung bình | khoảng 1.100–1.200 m |
| Độ sâu lớn nhất | hơn 5.000 m, ở bồn trũng trung tâm phía đông |
| Đường bờ biển Việt Nam giáp Biển Đông | khoảng 3.260 km |
| Số đảo của Việt Nam | hơn 3.000 đảo lớn nhỏ, kể cả đảo ven bờ |
Đáy biển: thềm nông ở hai đầu, vực sâu ở giữa
Nếu rút cạn nước, Biển Đông sẽ lộ ra một hình thể rất rõ ràng. Ở phía tây nam là thềm Sunda, một trong những thềm lục địa rộng nhất thế giới, phần lớn sâu dưới 100 m, trải từ Nam Bộ Việt Nam sang Malaysia, Indonesia. Ở phía tây bắc là thềm vịnh Bắc Bộ, cũng nông. Vào thời băng hà cực đại, khi mực nước biển thấp hơn nay khoảng 120 m, cả hai thềm này đều là đất liền: người và thú có thể đi bộ từ bán đảo Đông Dương sang các đảo lớn của Indonesia.
Giữa hai thềm là sườn lục địa dốc và bồn trũng trung tâm. Đoạn bờ Nam Trung Bộ của Việt Nam nằm sát sườn dốc này: chỉ cách bờ vài chục km, đáy biển đã tụt xuống hàng trăm, rồi hàng nghìn mét. Bồn trũng trung tâm là đáy kiểu đại dương, sâu trên 4.000 m ở nhiều nơi, chỗ sâu nhất vượt 5.000 m.
Nổi lên giữa vùng biển sâu là những khối cao nguyên ngầm. Trên đỉnh các khối này, san hô đã xây nên các đảo, đá và bãi ngầm của quần đảo Hoàng Sa ở phía bắc và quần đảo Trường Sa ở phía nam. Địa hình từng đảo, từng rạn của hai quần đảo được kể riêng ở chuyên mục đảo và quần đảo.
Biển Đông hình thành thế nào
Theo các nghiên cứu địa chất phổ biến, Biển Đông không phải một vùng biển "có sẵn" mà được mở ra trong khoảng từ ba mươi đến mười mấy triệu năm trước. Khi đó, vỏ lục địa ở rìa đông nam châu Á bị kéo giãn, mỏng đi rồi đứt ra; ở giữa, đáy biển mới được sinh ra từ dung nham trồi lên dọc trục tách giãn, đẩy hai mảnh lục địa xa nhau. Bồn trũng trung tâm sâu là phần vỏ đại dương mới ấy. Các khối cao nguyên ngầm mang các quần đảo là những mảnh vỏ lục địa bị kéo mỏng, chìm xuống nhưng không chìm hẳn.
Hoạt động kiến tạo này cũng giải thích các bồn trầm tích dày dọc thềm lục địa Việt Nam, nơi tích tụ dầu khí, và các đợt phun trào bazan trẻ hơn ở rìa biển, từ Tây Nguyên, ven biển Nam Trung Bộ tới các đảo núi lửa như Lý Sơn, Phú Quý.
Nước biển chuyển động theo gió mùa
Dòng chảy mặt ở Biển Đông đổi chiều theo mùa, vì biển nằm trọn trong vùng gió mùa châu Á. Ở đây khí hậu chỉ được nhắc như động lực làm nước chuyển động:
- Mùa đông: gió mùa đông bắc thổi mạnh, nước mặt toàn biển xoay thành vòng lớn ngược chiều kim đồng hồ. Sát bờ Việt Nam là một dòng chảy mạnh hướng xuống phía nam, mang nước lạnh hơn từ phía bắc dọc theo sườn lục địa miền Trung.
- Mùa hè: gió mùa tây nam đẩy nước chảy ngược lên phía bắc. Ở ngoài khơi Nam Trung Bộ, dòng chảy tách khỏi bờ thành một luồng hướng ra phía đông, kéo theo hiện tượng nước trồi: nước sâu lạnh, giàu dinh dưỡng dâng lên gần bờ, nuôi các ngư trường cá nổi.
Biển Đông cũng là nơi hình thành hoặc đi qua của nhiều cơn bão nhiệt đới mỗi năm, phần lớn đến từ phía tây Thái Bình Dương. Đó là một đặc điểm tự nhiên quen thuộc với cư dân ven biển Việt Nam; câu chuyện về bão thuộc về chuyên mục khác.
Sông lớn và phù sa đổ vào biển
Biển nhận nước của nhiều hệ sông lớn: sông Mê Kông, sông Hồng, Châu Giang và hàng trăm con sông nhỏ của các nước xung quanh. Phù sa của sông Mê Kông và sông Hồng tạo nên hai châu thổ lớn của Việt Nam, đồng thời phủ lên thềm lục địa những lớp bùn cát dày. Vùng nước gần các cửa sông lớn có độ mặn thấp hơn và nhiều dinh dưỡng hơn, là nơi tập trung tôm cá. Xa bờ, nước Biển Đông có độ mặn khoảng 32–34 phần nghìn, trong và ấm quanh năm ở phía nam.
Sự sống ở Biển Đông
Biển Đông nằm kề "Tam giác san hô", vùng biển có đa dạng sinh học biển cao nhất thế giới, nên mang nhiều đặc điểm của vùng này. Có thể hình dung sự sống theo dải từ bờ ra khơi:
- Rừng ngập mặn và bãi triều ở các châu thổ và cửa sông: Cần Giờ, Cà Mau, Xuân Thuỷ.
- Thảm cỏ biển ở vùng nước nông, trong: quanh Phú Quốc, Côn Đảo, các đầm phá miền Trung. Đây là nơi ăn của rùa biển và bò biển.
- Rạn san hô ven bờ quanh các đảo và mũi đá: Cù Lao Chàm, Nha Trang, Côn Đảo, Phú Quốc.
- Rạn san hô xa bờ của các quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa, nơi san hô phát triển trong nước rất trong, cách xa phù sa của đất liền.
- Biển khơi và biển sâu: cá ngừ, cá chuồn, mực đại dương ở tầng mặt; dưới sâu là thế giới còn ít được nghiên cứu.
Các rạn san hô xa bờ còn đóng vai trò như "trạm giống": ấu trùng san hô và cá trôi theo dòng chảy gió mùa, góp phần bổ sung cho các rạn ven bờ.
Vùng biển Việt Nam trong Biển Đông
Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 và Luật Biển Việt Nam năm 2012, vùng biển của Việt Nam gồm nội thuỷ, lãnh hải rộng 12 hải lý, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý tính từ đường cơ sở, và thềm lục địa. Quần đảo Hoàng Sa thuộc đặc khu Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng; quần đảo Trường Sa thuộc đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hoà. Cách tính từng vùng biển được giải thích chi tiết ở chuyên mục hình thể và cực điểm.
Góc nhìn hôm nay
Với Việt Nam, Biển Đông không chỉ là đường chân trời phía đông mà là một phần cấu thành hình thể đất nước: nó tạo nên khí hậu gió mùa ẩm, nuôi các ngư trường, mang phù sa trở lại bờ thành bãi cát, đồng bằng. Những thay đổi lớn mà biển đang trải qua (nước ấm lên làm san hô tẩy trắng, nguồn cá ven bờ suy giảm, rác nhựa trôi dạt) đều chạm tới đời sống của hàng chục triệu người sống ven biển.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Atlat Địa lí Việt Nam có trang riêng về Biển Đông với các đường đẳng sâu: nhìn vào đó sẽ thấy ngay thềm nông ở hai đầu và vực sâu ở giữa.
- Bảo tàng Hải dương học (Nha Trang) có nhiều mẫu sinh vật từ vùng biển xa bờ, kể cả các quần đảo.
- Các ấn phẩm của Viện Hải dương học và Viện Tài nguyên và Môi trường biển về dòng chảy, nước trồi và rạn san hô Biển Đông.
Câu hỏi thường gặp
Biển Đông rộng bao nhiêu?
Biển Đông rộng khoảng 3,4–3,5 triệu km², là một trong những biển rìa lớn của Thái Bình Dương. Biển trải dài từ vùng eo biển Đài Loan xuống gần xích đạo.
Biển Đông sâu bao nhiêu mét?
Độ sâu trung bình khoảng hơn 1.000 m, chỗ sâu nhất vượt 5.000 m ở bồn trũng trung tâm. Tuy vậy các thềm lục địa ở phía tây nam và vịnh Bắc Bộ phần lớn chỉ sâu dưới 100 m.
Biển Đông được hình thành như thế nào?
Vỏ lục địa rìa đông nam châu Á bị kéo giãn và tách ra trong khoảng từ ba mươi đến mười mấy triệu năm trước. Ở giữa sinh ra đáy biển kiểu đại dương, tạo bồn trũng sâu; các mảnh lục địa bị kéo mỏng chìm xuống thành cao nguyên ngầm mang các quần đảo.
Hoàng Sa, Trường Sa thuộc tỉnh nào?
Quần đảo Hoàng Sa thuộc đặc khu Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng. Quần đảo Trường Sa thuộc đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hoà. Cả hai quần đảo thuộc chủ quyền Việt Nam.
Dòng chảy ở Biển Đông thay đổi theo mùa ra sao?
Mùa đông, gió đông bắc làm nước mặt xoay ngược chiều kim đồng hồ, sát bờ Việt Nam có dòng chảy mạnh xuống phía nam. Mùa hè, gió tây nam đẩy nước lên phía bắc và gây nước trồi ở ngoài khơi Nam Trung Bộ.
