Bờ biển đá miền Trung: mũi đá, gành bazan và bãi đá tròn hình thành ra sao

Bờ biển đá miền Trung là những đoạn núi đâm thẳng ra biển: mũi đá, ghềnh, vách và bãi đá xen giữa những vũng cát. Chúng tập trung nhiều nhất từ Quảng Ngãi vào tới vùng Phan Thiết cũ, nơi các nhánh núi của Trường Sơn Nam chạm biển. Hình dạng mỗi nơi do loại đá quyết định: granit nứt thành khối rồi tròn dần thành đá chồng, bazan nứt thành cột lục giác như ở Gành Đá Đĩa, còn đá vụn bị sóng lăn mãi thành bãi đá tròn.

Vì sao miền Trung có bờ đá, còn Bắc Bộ và Nam Bộ thì không

Bờ biển Bắc Bộ và Nam Bộ phần lớn là bờ bồi tụ: đồng bằng châu thổ thấp, bãi bùn, rừng ngập mặn. Ở đó sông lớn đổ phù sa nhiều hơn sức sóng mang đi. Miền Trung thì ngược lại: sông ngắn, núi sát biển, thềm lục địa hẹp, sóng từ biển khơi đánh thẳng vào bờ. Đoạn nào núi chạy ra tới mép nước thì sóng gặp đá, sinh ra bờ mài mòn.

Bờ biển Nam Trung Bộ vì thế có dạng "răng cưa": cứ một mũi đá nhô ra lại một vũng cát lõm vào. Đó không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của khúc xạ sóng: khi sóng vào vùng nước nông, phần sóng đi qua chỗ nước nông trước mũi đá bị chậm lại, uốn cong và dồn năng lượng vào mũi; trong vũng, sóng toả ra, yếu đi. Mũi đá vì thế bị mài mòn mạnh, còn vũng là nơi cát lắng đọng thành bãi. Theo thời gian rất dài, quá trình này có xu hướng làm đường bờ thẳng dần.

Các dạng địa hình bờ đá

• Mũi đá (mũi, gành): phần núi nhô ra biển, chịu sóng mạnh nhất. Ví dụ: Mũi Đôi và Mũi Điện ở Nam Trung Bộ, Mũi Kê Gà ở Lâm Đồng.
• Ghềnh, thềm mài mòn: mặt đá phẳng hoặc bậc thềm ngang mực nước, do sóng bào mòn phần chân vách. Lúc nước ròng lộ ra thành bãi đá rộng, đầy vũng nước nhỏ.
• Ngấn và hốc sóng: sóng khoét theo khe nứt, tạo hốc, hang biển nhỏ; khi hang thủng xuyên qua mũi đá thì thành vòm đá.
• Đá đứng ngoài khơi: khi vòm sập, phần đá ngoài cùng đứng tách khỏi bờ thành hòn đá trơ trọi.
• Bãi đá tròn: đá vỡ từ vách bị sóng lăn qua lăn lại, mài tròn cạnh.

Đá granit: từ khối nứt vuông đến đá chồng tròn

Phần lớn mũi đá Nam Trung Bộ là granit, loại đá magma kết tinh sâu dưới lòng đất rồi được nâng lên và bóc mòn lộ ra. Granit vốn liền khối, nhưng khi lộ lên mặt, nó nứt thành mạng khe vuông góc. Nước mưa và nước biển thấm vào khe, phong hoá đá từ các cạnh và góc vào trong. Cạnh và góc bị tấn công từ nhiều phía nên mòn nhanh nhất; khối đá vuông dần dần tròn lại. Hiện tượng này gọi là phong hoá dạng cầu.

Khi lớp đá vụn phong hoá giữa các khối bị nước cuốn đi, những khối tròn còn lại nằm chồng lên nhau, có khi chênh vênh tưởng sắp lăn. Cụm đá chồng ở Hòn Chồng (Nha Trang), những tảng đá lớn ở Ghềnh Ráng và Eo Gió quanh Quy Nhơn (nay thuộc Gia Lai), mũi đá Kê Gà (Lâm Đồng) đều kể cùng một câu chuyện. Nhìn kỹ bề mặt đá sẽ thấy hạt tinh thể lớn màu trắng, hồng, đen: fenspat, thạch anh, mica, dấu hiệu của đá kết tinh chậm dưới sâu.

Bazan: Gành Đá Đĩa và những cột đá lục giác

Gành Đá Đĩa ở ven biển vùng Tuy An (thuộc Phú Yên cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk) là ví dụ đẹp nhất Việt Nam về cấu trúc cột của đá bazan. Hàng nghìn cột đá xếp sít nhau, mặt cắt phần lớn là hình lục giác, một số năm cạnh hoặc bốn cạnh, có chỗ dựng đứng, có chỗ nghiêng hoặc nằm ngang.

Nguồn gốc nằm ở cách dung nham nguội đi. Khi một dòng dung nham bazan dày tràn ra rồi nguội, nó co lại. Sự co rút sinh ra các vết nứt; để giải phóng ứng suất đều nhất, các vết nứt có xu hướng gặp nhau theo góc khoảng 120 độ, tạo mạng lưới gần lục giác như lớp bùn khô nứt nẻ. Vết nứt lan dần từ mặt nguội vào trong, chia khối dung nham thành những cột thẳng góc với mặt nguội. Vì thế hướng các cột cho biết dòng dung nham nguội từ phía nào. Sóng biển sau đó mài mòn, làm lộ ra mặt cắt cột và các "đĩa" đá xếp tầng.

Bazan ở ven biển miền Trung thuộc cùng giai đoạn phun trào bazan trẻ đã tạo nên các cao nguyên bazan ở Tây Nguyên và các đảo núi lửa như Lý Sơn, Phú Quý. Ở vùng biển Quảng Ngãi, mũi Ba Làng An cũng là một mũi đá bazan nhô ra biển.

Bãi đá tròn: sóng mài đá như một cái cối

Bãi đá Cổ Thạch ở ven biển vùng Tuy Phong (Bình Thuận cũ, nay thuộc Lâm Đồng) được biết đến với những viên đá tròn nhẵn đủ màu: đỏ, xanh, tím, trắng, đen. Màu sắc phản ánh nhiều loại đá khác nhau: granit, đá núi lửa, thạch anh, đá biến chất, vỡ ra từ các khối núi quanh vùng hoặc theo dòng chảy đưa tới. Sóng đánh vào bãi liên tục lăn các mảnh đá, cọ chúng vào nhau. Cạnh sắc mòn đi trước, viên đá tròn dần như được mài trong một cái cối khổng lồ.

Viên đá càng tròn, càng nhẵn thì đã bị lăn càng lâu. Đá cứng như thạch anh giữ được kích thước, đá mềm hơn mòn nhỏ nhanh. Có những bãi trên bờ biển miền Trung, càng xa mũi đá thì viên đá càng nhỏ, vì sóng mang được đá nhỏ đi xa hơn.

Sự sống trên bờ đá

Bờ đá là một môi trường khắc nghiệt: lúc ngập nước mặn, lúc phơi nắng, sóng đập liên tục. Sinh vật ở đây phân thành dải theo độ cao: trên cùng là địa y và ốc nhỏ chịu khô, giữa là hà, hàu bám chặt vào đá, thấp hơn là rong, cầu gai, ốc, cua đá trong các vũng nước còn đọng khi triều rút. Các vũng nước trên thềm đá là "bể cá" tự nhiên, nơi trẻ em làng biển học nhận mặt sinh vật biển từ nhỏ. Dưới nước, chân các mũi đá thường có san hô và rong mơ bám vào nền đá cứng, điều không có ở bờ cát.

Góc nhìn hôm nay

Bờ đá trông vững chãi nhưng lại là thứ không tái tạo được: một cột bazan bị đập lấy đá, một khối granit bị phá làm đường thì mất hẳn. Các danh thắng như Gành Đá Đĩa đã được bảo vệ, nhưng nhiều mũi đá nhỏ hơn đang bị san lấp cho công trình ven biển. Nhặt đá ở các bãi đá tròn mang về làm kỷ niệm, nếu nhiều người cùng làm, cũng làm bãi nghèo dần.

Muốn tìm hiểu thêm:

• Bản đồ địa chất trong Atlat Địa lí Việt Nam cho thấy vì sao granit và bazan tập trung ở Nam Trung Bộ.
• Bảo tàng Địa chất Việt Nam (Hà Nội) có mẫu đá granit, bazan và nhiều loại đá ven biển.
• Khi ra một mũi đá, thử nhận ra loại đá: tinh thể lớn nhiều màu là granit; đá đen mịn, nứt cột là bazan; đá phân lớp rõ là đá trầm tích.