Châu thổ sông Cửu Long hình thành thế nào: từ vịnh biển đến giồng cát

Châu thổ sông Cửu Long là phần cuối của châu thổ Mê Kông, do phù sa sông Mê Kông lấp dần một vịnh biển nông trong khoảng sáu đến tám nghìn năm gần đây. Bờ biển thời biển dâng cao nằm sâu trong đất Campuchia, quanh vùng Phnôm Pênh; từ đó đất liền tiến ra biển khoảng hai trăm ki-lô-mét. Phần thuộc Việt Nam rộng khoảng 40.000 km², thấp, phẳng, chằng chịt sông rạch và vẫn đang tiếp tục được bồi ở vài đoạn bờ.

Châu thổ Cửu Long nằm ở đâu, giới hạn thế nào

Trên bản đồ, châu thổ là vùng màu xanh lá nhạt nhất của cả nước, gần như không có đường đồng mức. Đỉnh của nó nằm ở Campuchia, nơi sông Mê Kông gặp sông Tonlé Sap ở Phnôm Pênh rồi tách thành hai nhánh, người Việt gọi là sông Tiền và sông Hậu. Cạnh phía đông giáp Biển Đông, cạnh phía tây và nam giáp vịnh Thái Lan, mũi nhọn nhất chĩa ra biển là bán đảo Cà Mau.

Phía đông bắc, châu thổ chạm vào vùng đồi đất xám miền Đông Nam Bộ; phía tây bắc có những ngọn núi lẻ của vùng Bảy Núi và khối đá vôi Hà Tiên – Kiên Lương nhô lên giữa đồng bằng. Ngoài mấy chỗ ấy, đi hàng trăm ki-lô-mét không thấy một quả đồi. Độ cao phần lớn chỉ từ dưới một mét đến vài mét so với mực biển.

Từ vịnh biển thành châu thổ: câu chuyện các lõi khoan kể lại

Các lõi khoan sâu ở đồng bằng Nam Bộ cho thấy một trình tự rõ: dưới cùng là lớp đất cổ phong hoá màu loang lổ, đánh dấu thời mực biển thấp trong kỷ băng hà; bên trên là lớp sét biển chứa vỏ sinh vật, ghi lại lúc biển tràn vào; trên cùng là các lớp phù sa sông và cát bãi triều, ghi lại lúc châu thổ tiến ra.

Ghép lại, câu chuyện như sau:

1. Kỷ băng hà cuối. Mực biển thấp hơn nay hàng chục mét. Vùng biển nông giữa Nam Bộ và bán đảo Mã Lai phần lớn là đất khô, sông Mê Kông chảy ra xa ngoài khơi hiện nay.
2. Biển dâng. Băng tan, biển tràn ngược vào thung lũng sông, biến vùng hạ lưu thành một vịnh nông ăn sâu tới tận Campuchia.
3. Châu thổ tiến ra. Khi mực biển ổn định, phù sa Mê Kông bắt đầu lấp vịnh. Mép đất dịch dần về phía đông nam, mỗi giai đoạn để lại một đường bờ cũ.
4. Hôm nay. Châu thổ vẫn còn bồi ở một số đoạn, nhất là bờ tây Cà Mau, nhưng nhiều đoạn bờ biển phía đông đã chuyển sang xói lở khi nguồn phù sa giảm.

Giồng cát: những đường bờ biển cũ còn nằm giữa ruộng

Dấu vết dễ thấy nhất của quá trình lấn biển là các giồng cát. Đó là những dải đất cát hơi gồ lên, rộng vài trăm mét, dài hàng chục ki-lô-mét, chạy gần song song với bờ biển hiện nay, rải ở vùng Bến Tre, Trà Vinh cũ (nay thuộc Vĩnh Long) và Sóc Trăng cũ (nay thuộc TP Cần Thơ).

Mỗi giồng từng là một dải cồn cát ven biển thời bờ biển còn nằm ở đó. Châu thổ tiến ra, cồn cát bị bỏ lại phía sau, giữa những vùng ruộng phù sa trũng. Đếm các giồng từ trong ra ngoài là đếm các "nấc" mà châu thổ đã bước ra biển.

Giồng có ý nghĩa sống còn với con người: nó cao ráo, không ngập, có nước ngọt ngầm trong cát. Làng mạc, vườn cây ăn quả, mồ mả, chùa chiền thường nằm trên giồng. Nhiều phum sóc và chùa Khmer ở Trà Vinh, Sóc Trăng cũ nằm thành chuỗi trên các giồng, nhìn từ trên cao như những đường viền xanh thẫm giữa đồng lúa. Tên đất Nam Bộ cũng lưu dấu: rất nhiều nơi mang chữ Giồng như Giồng Trôm, Giồng Riềng, Ba Giồng.

Óc Eo: một cảng biển giờ nằm giữa đồng

Ở chân núi Ba Thê (An Giang) có di chỉ Óc Eo, một trung tâm cư trú và buôn bán quan trọng của vương quốc Phù Nam khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên. Khảo cổ học tìm thấy ở đây đồ trang sức, con dấu, tiền xu, có cả hiện vật từ Ấn Độ và Địa Trung Hải, cho thấy nơi này từng nằm trên đường buôn bán biển.

Ngày nay Óc Eo cách bờ vịnh Thái Lan hàng chục ki-lô-mét, giữa đồng ruộng. Các nhà nghiên cứu nhận ra những dấu vết kênh cổ nối khu vực này với vùng ven biển thời ấy. Óc Eo vì thế vừa là di sản khảo cổ, vừa là một "cột mốc" giúp hình dung bờ biển và mạng lưới sông nước cách đây gần hai nghìn năm. Năm 2012, khu di tích Óc Eo – Ba Thê được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Hai bờ biển, hai kiểu châu thổ

Châu thổ Cửu Long có một điều đặc biệt: nó chạm hai vùng biển có chế độ thuỷ triều rất khác nhau.

Triều mạnh ở phía đông đẩy nước mặn và nước lợ vào sâu theo các cửa sông, cũng giúp nước sông rút ra nhịp nhàng hai lần mỗi ngày. Nhờ thế người xưa đào kênh, dẫn nước tưới tiêu theo con nước, gọi là "canh nước lớn, nước ròng". Dòng chảy ven bờ hướng tây nam mang một phần phù sa từ các cửa sông vòng qua mũi Cà Mau, bồi đắp mũi đất cực Nam; đó là chuyện của một bài riêng.

Những loại đất trên cùng một châu thổ

Châu thổ trẻ, phẳng nhưng không đồng nhất. Đi từ sông ra xa, đất thay đổi theo độ cao, mức ngập và nguồn gốc:

• Phù sa ngọt ven sông Tiền, sông Hậu: màu mỡ nhất, là vùng lúa, cây ăn quả lâu đời. Dải đất cao dọc bờ sông, gọi là đê tự nhiên, là nơi miệt vườn hình thành.
• Đất phèn ở vùng trũng: Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên. Lớp trầm tích chứa khoáng pyrit từ rừng ngập mặn cổ, gặp không khí thì sinh axit.
• Đất mặn ven biển: dải bờ biển phía đông và bán đảo Cà Mau, hợp với rừng ngập mặn, tôm, lúa – tôm.
• Đất than bùn: vùng U Minh, nơi xác thực vật tích tụ dưới rừng tràm ngập nước lâu năm.

Mỗi loại đất kéo theo một kiểu cảnh quan và kiểu sinh kế: miệt vườn trên giồng và ven sông, ruộng lúa mênh mông ở vùng phù sa, tràm và sen ở vùng phèn, rừng đước và đầm tôm ở vùng mặn.

Góc nhìn hôm nay: đi tìm dấu châu thổ đang lớn

Muốn "thấy" lịch sử châu thổ, hãy đi theo một đường từ giữa đồng ra biển ở vùng Trà Vinh cũ: lần lượt vượt qua những giồng cát có chùa Khmer và vườn dừa, rồi vùng ruộng trũng, rồi rừng ngập mặn và bãi bùn ven biển. Ở An Giang, khu di tích Óc Eo – Ba Thê và nhà trưng bày gần đó cho thấy cư dân cổ sống thế nào trên châu thổ khi bờ biển còn ở gần.

Đọc thêm: Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Đồng bằng sông Cửu Long và trang đất; các báo cáo của Uỷ hội sông Mê Kông (MRC) về phù sa và dòng chảy; các công trình khảo cổ học về văn hoá Óc Eo. Một cách xem nhanh mà sinh động là mở ảnh vệ tinh, phóng to vùng Trà Vinh – Sóc Trăng cũ: các dải giồng hiện ra rõ như vân gỗ.