Cồn cát ven biển miền Trung hình thành thế nào, vì sao cát chạy dọc bờ

Cồn cát ven biển miền Trung hình thành nhờ ba thứ gặp nhau: sông ngắn và dốc đổ nhiều cát ra biển, sóng và dòng chảy dọc bờ trải cát thành những dải chắn chạy song song bờ biển, rồi gió mạnh mùa khô thổi cát lên thành đồi. Vì thế cồn cát không nằm rải rác mà kéo thành dải dài, rõ nhất ở vùng Quảng Bình – Quảng Trị cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Trị) và vùng Ninh Thuận – Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng).

Cát từ đâu ra

Nguồn cát đầu tiên là sông. Sông miền Trung bắt nguồn từ dãy Trường Sơn, chảy một quãng ngắn và dốc ra biển. Mùa lũ, dòng nước mạnh mang theo nhiều cát thô từ đá granit, đá biến chất bị phong hoá trên núi. Khác với sông Hồng hay sông Mê Kông mang chủ yếu bùn mịn và bồi thành đồng bằng châu thổ, sông miền Trung đổ ra biển nhiều cát.

Nguồn thứ hai là thềm lục địa. Khi mực nước biển thấp vào thời băng hà, thềm lục địa phơi ra thành đồng bằng ven biển phủ cát. Lúc biển dâng trở lại, sóng "quét" lớp cát ấy vào bờ, dồn thành những dải cát lớn. Nhiều nhà địa chất cho rằng một phần lớn cát ven bờ miền Trung được dồn vào trong giai đoạn biển tiến này, khoảng sáu đến tám nghìn năm trước.

Nguồn thứ ba nhỏ hơn: mảnh vỏ sinh vật biển, san hô vụn, và đá ở các mũi đá ven biển bị sóng bào mòn.

Sóng và dòng chảy dọc bờ: cát chạy dọc theo bờ biển

Gió mùa đông bắc thổi xiên vào bờ biển miền Trung tạo ra sóng tới xiên. Mỗi con sóng đẩy hạt cát lên bãi theo hướng xiên, nước rút kéo hạt cát xuống thẳng theo dốc bãi. Lặp lại hàng triệu lần, hạt cát di chuyển dần dọc bờ theo kiểu răng cưa. Dòng chảy ven bờ do sóng tạo ra cũng mang cát đi cùng hướng. Ở phần lớn bờ biển miền Trung, dòng vận chuyển cát chính đi từ bắc xuống nam vào mùa gió đông bắc.

Kết quả là cát không ở yên tại cửa sông mà được kéo dài thành dải song song bờ: những cồn cát chắn (cồn chắn bờ). Phía sau cồn chắn thường là vùng trũng, đầm, phá hoặc bàu nước. Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở Huế, đầm Ô Loan, đầm Thị Nại… đều được khép lại bằng những cồn cát chắn như vậy. Nhiều cửa sông miền Trung bị cồn chắn đẩy lệch hướng, chạy dọc bờ một đoạn rồi mới ra biển.

Gió thổi cát lên đồi

Sóng chỉ đưa cát tới bãi. Biến bãi thành đồi là việc của gió. Mùa khô, cát trên bãi khô ráo, gió mạnh từ biển thổi vào nhặt từng hạt cát nhảy cóc vào trong đất liền, dồn lại thành cồn. Một cồn cát đang hoạt động có hình dạng đặc trưng: sườn đón gió thoải, sườn khuất gió dốc, cát liên tục bị thổi qua đỉnh rồi trượt xuống sườn dốc. Cồn vì thế "bò" dần theo hướng gió.

Ở miền Trung có thể gặp các dạng:

• Cồn cát song song bờ: nhiều dải cồn chạy song song, cao dần vào trong, là dấu vết các đường bờ biển cũ lùi dần ra biển.
• Cồn cát dạng lưỡi liềm và cồn di động: ở vùng gió mạnh, ít cây phủ, cồn thay đổi hình dạng theo mùa gió.
• Đồi cát cổ đã cố định: cồn cát hình thành từ rất lâu, đã có lớp đất và cây phủ, không còn di chuyển.

Cát trắng, cát vàng, cát đỏ: màu cát nói gì

Màu đỏ của đồi cát vùng Phan Thiết là chuyện địa chất thú vị. Các nhà địa chất xếp lớp cát đỏ ở đây vào một hệ tầng riêng có tuổi Pleistocen, tức cổ hơn nhiều so với cồn cát trắng ven bờ. Cát cổ nằm trên cạn lâu trong khí hậu nóng, sắt trong khoáng vật bị ôxi hoá thành lớp áo màu gỉ sắt bọc quanh hạt. Khi gió bóc lớp cát đỏ này thổi đi, cồn cát mới mang theo màu đỏ của tầng cũ. Đứng ở vùng Mũi Né có thể thấy cát đỏ và cát trắng chỉ cách nhau vài cây số, vì một bên là tầng cổ bị gió xới lên, một bên là cát biển trẻ.

Những vệt cát đen trên bãi là khoáng vật nặng (ilmenit, rutin, zircon…) được sóng làm giàu: hạt nhẹ bị cuốn đi, hạt nặng ở lại. Đây là nguồn gốc các mỏ sa khoáng titan ven biển miền Trung.

Nước ngọt trong lòng cát

Có một nghịch lý: vùng cát khô cằn bậc nhất lại giữ nước ngọt rất tốt. Nước mưa thấm nhanh qua cát, không bốc hơi kịp, tích lại thành túi nước ngầm nổi trên lớp nước mặn bên dưới (nước ngọt nhẹ hơn nên "nổi" như thấu kính). Ở những chỗ trũng giữa các cồn, mực nước ngầm chạm mặt đất thành bàu: hồ nước ngọt giữa đồi cát. Bàu Tró ở Đồng Hới (Quảng Trị), nơi còn phát hiện dấu tích cư trú thời tiền sử, và Bàu Trắng ở vùng Bắc Bình (Lâm Đồng) là hai ví dụ nổi tiếng.

Chính túi nước ngầm này cho phép làng mạc, ruộng rau màu tồn tại trên vùng cát. Nhưng nó cũng mong manh: hút nước quá nhiều thì nước mặn bên dưới dâng lên, giếng nhiễm mặn.

Cồn cát và đời sống

Với cư dân ven biển miền Trung, cồn cát vừa là nhà vừa là mối lo. Cát di động lấn vào ruộng, vùi đường, lấp giếng; mưa lớn có khi làm "cát chảy", cát ướt trôi thành dòng xuống ruộng thấp. Từ nhiều thập niên, người ta trồng rừng phi lao thành những dải chắn gió dọc bờ để giữ cồn đứng yên. Dưới tán phi lao, đất cát dần có mùn, trồng được khoai lang, lạc, dưa hấu.

Trên cồn cát tự nhiên có một quần xã thực vật riêng: rau muống biển bò trên bãi, cỏ chông, dứa dại, xương rồng, các loại cây bụi lá dày chịu hạn và muối. Rễ chúng giữ cát, là lớp áo đầu tiên giúp cồn ổn định trước khi cây lớn mọc được.

Góc nhìn hôm nay

Dải cồn cát ven biển miền Trung đang đổi khác nhanh: nhiều đoạn bị san bằng làm khu dân cư, khu du lịch, đường ven biển; cát bị khai thác làm vật liệu và lấy khoáng sản; rừng phi lao bị chặt ở một số nơi. Khi cồn chắn bị phá, bờ biển mất lớp đệm tự nhiên trước sóng lớn và nước ngầm ngọt phía sau cũng suy giảm. Cồn cát không chỉ là cảnh quan mà là một hệ thống giữ đất, giữ nước cho cả vùng.

Muốn tìm hiểu thêm:

• Atlat Địa lí Việt Nam, trang đất và địa chất, cho thấy dải đất cát ven biển chạy liền gần suốt miền Trung.
• Các công trình của Viện Địa chất và Khoáng sản về trầm tích Đệ tứ ven biển và hệ tầng cát đỏ Phan Thiết.
• Khi đi qua một vùng cồn cát, để ý ba thứ: sườn nào thoải sườn nào dốc (biết hướng gió chính), màu cát, và chỗ trũng có nước hay cây xanh (biết mực nước ngầm).