Sông Việt Nam đổ ra biển bằng nhiều cửa vì ba lý do: ở châu thổ, phù sa lắng đọng tạo cồn chặn dòng khiến sông chia nhánh; ở miền Trung, cồn cát chắn bờ đẩy cửa sông chạy lệch, đóng chỗ này mở chỗ khác; còn ở vùng triều mạnh, thuỷ triều khoét các cửa thành hình phễu rộng. Sông Hồng – sông Thái Bình có gần chục cửa, sông Mê Kông từng có chín cửa nên được gọi là Cửu Long, nay còn bảy cửa thông ra biển.
Cửa sông và "cửa biển" trong tiếng Việt
Trong địa lý, cửa sông là nơi dòng sông gặp biển, vùng nước ngọt và nước mặn trộn vào nhau. Trong tiếng Việt, chữ "cửa" còn rộng hơn: nó chỉ mọi lối thông từ đất liền ra biển, kể cả lối thông của một đầm phá hay một vũng. Rất nhiều địa danh ven biển mang chữ này: Cửa Lò, Cửa Hội, Cửa Nhượng, Cửa Tùng, Cửa Việt, Cửa Đại, Cửa Lục. Đọc một tấm bản đồ cổ ven biển Việt Nam, gần như lần nào cũng thấy chuỗi tên "cửa" nối nhau, vì đó là chỗ thuyền ra vào, chỗ lập làng, lập chợ.
Châu thổ: vì sao một dòng sông tách thành nhiều nhánh
Khi một dòng sông lớn chở nhiều phù sa đến gần biển, dòng chảy chậm lại, phù sa lắng xuống thành cồn ngay giữa lòng sông hoặc trước cửa. Cồn lớn dần, chặn một phần dòng chảy; nước phải chia hai đi vòng hai bên. Mỗi nhánh mới lại tiếp tục đưa phù sa ra trước cửa của mình và lặp lại quá trình. Qua hàng nghìn năm, một dòng sông thành một mạng lưới nhánh tỏa ra như ngón tay, mỗi nhánh có cửa riêng. Đó là cấu trúc của mọi châu thổ lớn.
Ngoài ra, có những trận lũ lớn làm sông vỡ bờ, tìm đường mới ngắn hơn ra biển. Nhánh cũ dần bị bỏ rơi, bồi lấp. Bản đồ các đời ở đồng bằng Bắc Bộ cho thấy nhiều dòng sông cũ nay chỉ còn là dải đất trũng, ao hồ.
Hệ sông Hồng – sông Thái Bình
Sông Hồng ra biển chủ yếu qua cửa Ba Lạt, ngoài ra còn các nhánh Trà Lý, Ninh Cơ (cửa Lạch Giang) và sông Đáy (cửa Đáy). Hệ sông Thái Bình ở phía đông bắc có các cửa Thái Bình, Văn Úc, Lạch Tray, Nam Triệu, Bạch Đằng. Hai hệ thống nối nhau bằng các sông như sông Đuống, sông Luộc, nên nước sông Hồng cũng một phần đi ra biển theo cửa của hệ Thái Bình. Chỉ tính các cửa chính đã khoảng chục cửa trên một đoạn bờ biển dài khoảng 200 km.
Cửu Long: chín cửa thành bảy
Sông Mê Kông vào Việt Nam bằng hai nhánh sông Tiền và sông Hậu, rồi chia tiếp. Sử sách và người dân từng kể chín cửa: Tiểu, Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu (thuộc sông Tiền) và Định An, Ba Thắc, Trần Đề (thuộc sông Hậu). Cửa Ba Thắc đã bồi lấp dần theo dòng chảy; cửa Ba Lai bị chặn bởi công trình cống đập đầu thập niên 2000 để ngăn mặn và giữ ngọt. Vì vậy ngày nay thường nói sông Mê Kông còn bảy cửa thông ra biển. Đường đi của từng nhánh thuộc về câu chuyện của sông Tiền, sông Hậu; ở đây chỉ cần thấy rằng số cửa của một châu thổ không cố định, nó thay đổi theo phù sa và cả theo tay con người.
Miền Trung: cửa sông bị cát đẩy đi
Sông miền Trung ngắn, ít phù sa mịn, không đủ sức tạo châu thổ lớn. Ở đây kẻ quyết định hình dạng cửa sông là sóng biển và dòng cát dọc bờ. Cát dồn thành cồn chắn ngang trước cửa, đẩy dòng sông chạy dọc bờ một đoạn trước khi ra biển. Nhiều sông có cửa nằm lệch hẳn về một phía so với hướng dòng chảy.
Ở những nơi có đầm phá, sông không đổ thẳng ra biển mà đổ vào phá, rồi phá mới thông ra biển qua một vài cửa hẹp. Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở Huế thông biển qua cửa Thuận An và cửa Tư Hiền. Những cửa này không đứng yên: trong lịch sử, chúng đã nhiều lần bị bồi lấp, mở ra ở vị trí khác sau các trận lũ lớn. Trận lũ năm 1999 ở Huế đã mở thêm một cửa mới ở vùng Hoà Duân, sau đó cửa này được lấp lại. Với người làm biển, cửa sông miền Trung là chỗ khó đi: luồng nông, thay đổi theo mùa, sóng đổ trên cồn cát ngầm trước cửa.
Đông Nam Bộ: cửa sông hình phễu do thuỷ triều khoét
Hệ sông Đồng Nai – Sài Gòn có kiểu cửa khác: rộng hình phễu, nhiều nhánh đan nhau giữa rừng ngập mặn, như sông Lòng Tàu, Soài Rạp, Ngã Bảy ở vùng Cần Giờ. Đây là kiểu cửa sông do thuỷ triều chi phối. Biên độ triều ở đây lớn (chế độ bán nhật triều không đều, mỗi ngày hai lần nước lên), dòng triều mạnh chảy vào chảy ra khoét lòng sông sâu và loe rộng ra phía biển. Phù sa không đủ để lấp các phễu này, nên chúng giữ được độ sâu, thuận cho tàu đi vào sâu trong đất liền.
Rừng ngập mặn Cần Giờ mọc trên mạng lưới kênh rạch triều ấy, năm 2000 được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển, khu dự trữ sinh quyển đầu tiên của Việt Nam.
| Kiểu cửa sông | Lực chi phối | Hình dạng | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Châu thổ nhiều nhánh | Phù sa sông | Nhiều nhánh tỏa như ngón tay, cồn bãi trước cửa | Sông Hồng, sông Thái Bình, sông Mê Kông |
| Cửa bị cồn cát chắn | Sóng, dòng cát dọc bờ | Cửa hẹp, lệch, hay dịch chuyển; có khi đổ vào đầm phá | Phần lớn sông miền Trung |
| Cửa hình phễu | Thuỷ triều | Loe rộng, sâu, nhiều kênh triều | Đồng Nai – Sài Gòn, vùng Cần Giờ |
Nước lợ: nơi sông gặp biển
Ở cửa sông, nước ngọt nhẹ hơn chảy ra phía trên, nước mặn nặng hơn len vào phía dưới thành một "nêm mặn". Khi triều lên, nêm mặn tiến sâu vào sông; mùa khô, khi sông ít nước, nó vào xa hơn. Ranh giới mặn – ngọt dịch chuyển theo ngày và theo mùa, tạo ra vùng nước lợ với độ mặn thay đổi liên tục.
Vùng nước lợ là một trong những hệ sinh thái giàu có nhất: phù sa mang dinh dưỡng, nước nông ấm, rừng ngập mặn che chở. Nhiều loài cá, tôm biển đẻ ngoài khơi nhưng con non vào cửa sông lớn lên. Đó là lý do làng chài, nghề nuôi trồng và cả các cảng thị cổ thường tập trung quanh cửa sông.
Cửa sông và lịch sử định cư
Đọc lịch sử các đô thị ven biển là thấy vai trò của cửa sông: Hội An lớn lên bên cửa Đại của sông Thu Bồn; cảng Hải Phòng nằm trên sông Cấm gần cửa Nam Triệu; Sài Gòn là một cảng sông nằm sâu trong đất liền nhờ cửa sông hình phễu. Khi một cửa sông bị bồi lấp hay dịch chuyển, thương cảng cũng có thể suy tàn theo, tàu lớn không vào được nữa.
Góc nhìn hôm nay
Cửa sông là nơi đầu tiên cảm nhận mọi thay đổi ở thượng nguồn và ngoài biển. Hồ chứa trên thượng nguồn giữ lại phù sa, làm nhiều châu thổ thiếu bùn để bồi, có đoạn bờ bị xói lở thay vì lấn ra biển. Khai thác cát lòng sông làm lòng sông sâu thêm, nêm mặn vào sâu hơn. Đê bao, cống ngăn mặn làm thay đổi đường đi của nước. Cửa sông vì thế là nơi nên theo dõi nếu muốn biết một hệ sông còn khoẻ hay không.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Atlat Địa lí Việt Nam, trang các hệ thống sông, có tên và vị trí các cửa chính.
- Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ và Vườn quốc gia Xuân Thuỷ ở cửa Ba Lạt là hai nơi dễ hình dung nhất về hai kiểu cửa sông khác nhau.
- So sánh ảnh vệ tinh một cửa sông miền Trung qua nhiều năm (Google Earth có chức năng xem ảnh cũ) để thấy cồn cát và cửa dịch chuyển ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sông Mê Kông được gọi là Cửu Long?
Vì sông từng đổ ra biển qua chín cửa: Tiểu, Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu, Định An, Ba Thắc và Trần Đề. Nay cửa Ba Thắc đã bồi lấp và cửa Ba Lai bị chặn bởi cống đập, nên thường nói còn bảy cửa thông biển.
Sông Hồng đổ ra biển ở cửa nào?
Cửa chính của sông Hồng là cửa Ba Lạt. Ngoài ra nước sông Hồng còn ra biển qua các nhánh Trà Lý, Ninh Cơ, sông Đáy, và một phần qua hệ sông Thái Bình nhờ các sông nối như sông Đuống, sông Luộc.
Vì sao cửa sông miền Trung hay thay đổi?
Sóng và dòng cát dọc bờ liên tục đắp cồn chắn trước cửa, đẩy cửa lệch đi hoặc lấp hẳn. Lũ lớn lại có thể mở cửa mới ở chỗ cồn cát mỏng nhất, như trận lũ năm 1999 ở Huế.
Cửa sông hình phễu là gì?
Đó là cửa sông loe rộng ra phía biển do dòng triều mạnh khoét lòng sông, phù sa không đủ để lấp. Hệ sông Đồng Nai – Sài Gòn ở vùng Cần Giờ là ví dụ điển hình ở Việt Nam.
Nước lợ là gì?
Nước lợ là nước có độ mặn nằm giữa nước ngọt và nước biển, hình thành ở nơi sông gặp biển. Vùng nước lợ có rừng ngập mặn, nhiều phù sa và là nơi ương con non của nhiều loài cá, tôm.
