Đồng Tháp Mười: vùng trũng đất phèn giữa sông Tiền và sông Vàm Cỏ Tây

Đồng Tháp Mười là vùng trũng rộng khoảng 700.000 ha nằm ở phía bắc sông Tiền, giữa sông Tiền và sông Vàm Cỏ Tây, nay thuộc chủ yếu tỉnh Đồng Tháp và Tây Ninh, một phần kéo sang Campuchia. Nó trũng vì nằm xa các dòng sông lớn nên được phù sa bồi ít, và chua phèn vì bên dưới là trầm tích của một vùng rừng ngập mặn cổ thời biển còn tràn vào đây. Hai đặc điểm ấy làm nên cảnh quan tràm, sen, năng và đồng cỏ ngập nước rất riêng.

Đồng Tháp Mười nằm ở đâu

Nhìn bản đồ, Đồng Tháp Mười là một lòng chảo nông hình gần tứ giác: phía nam là sông Tiền, phía đông là sông Vàm Cỏ Tây, phía bắc là biên giới Campuchia, phía tây giáp vùng ven sông Tiền ở Hồng Ngự. Theo tên tỉnh cũ, vùng này trải trên Đồng Tháp, Long An và Tiền Giang; sau sắp xếp năm 2025, phần lớn thuộc tỉnh Đồng Tháp và Tây Ninh.

Gọi là "lòng chảo" vì rìa vùng hơi cao, giữa thấp. Ven sông Tiền là dải đất cao do sông bồi, ở giữa đồng là vùng trũng nhất, độ cao chỉ khoảng một, hai mét so với mực biển. Chênh lệch nhỏ đến mức mắt thường khó thấy, nhưng đủ để nước mưa và nước tràn từ sông đọng lại nhiều tháng.

Về cái tên, cách giải thích phổ biến gắn với một ngôi tháp cổ ở khu Gò Tháp, nơi nay là khu di tích khảo cổ thuộc văn hoá Óc Eo. Câu chuyện về "tháp mười tầng" hay "tháp thứ mười" có nhiều dị bản; nên coi đó là truyền thuyết địa danh, không phải sử liệu chắc chắn.

Vì sao Đồng Tháp Mười trũng

Châu thổ Mê Kông lớn lên chủ yếu nhờ phù sa lắng dọc hai bên sông Tiền, sông Hậu. Vùng sát sông được bồi dày, thành dải đất cao; vùng nằm xa sông như Đồng Tháp Mười chỉ nhận được nước tràn đã lắng gần hết phù sa. Theo thời gian, rìa ven sông cao lên, còn phần giữa tụt lại phía sau, thành vùng trũng kín.

Đáy vùng trũng là sét mịn, ít thấm. Nước mùa mưa không có đường thoát nhanh, chỉ rút từ từ qua các rạch nhỏ về sông Vàm Cỏ và sông Tiền. Vì thế trước khi có hệ thống kênh, nhiều tháng trong năm vùng giữa Đồng Tháp Mười là một biển nước nông mênh mông, mọc đầy cỏ năng, lác, sen súng.

Đất phèn hình thành thế nào

Chuyện đất phèn phải bắt đầu từ thời biển còn tràn vào châu thổ. Khi đó vùng Đồng Tháp Mười là bãi triều và rừng ngập mặn. Trong bùn yếm khí dưới rừng đước, mắm, vi khuẩn biến lưu huỳnh trong nước biển thành khoáng pyrit (sắt sunfua). Biển lùi, phù sa phủ lên, lớp chứa pyrit bị vùi dưới vài tấc đến vài mét đất.

Chừng nào lớp ấy còn ngập nước, nó "ngủ yên", gọi là phèn tiềm tàng. Khi mặt đất khô, mực nước ngầm hạ, không khí lọt xuống, pyrit bị ôxy hoá thành axit sunfuric và sắt, nhôm hoà tan. Đất trở nên rất chua, gọi là phèn hoạt động. Nước trong mương ruộng phèn có những dấu hiệu dễ nhận:

• Nước trong vắt bất thường vì phù sa bị kết tủa hết.
• Váng màu gỉ sắt, ánh dầu trên mặt nước và vệt vàng đỏ dọc bờ mương.
• Vị chua chát, lúa non bị vàng lá, chết rễ.

Đây là lý do khai hoang vùng phèn khó hơn tưởng tượng: tháo khô ruộng tưởng là cải tạo, hoá ra lại "đánh thức" phèn. Kinh nghiệm của người nông dân là giữ ruộng đủ nước, lên liếp, đào mương để thau chua khi mưa đầu mùa, và chọn cây hợp đất.

Cảnh quan tự nhiên của vùng phèn ngập nước

Chỉ một số ít loài chịu được đất chua và ngập lâu, nên Đồng Tháp Mười có hệ thực vật đặc trưng:

Câu ca dao quen thuộc "Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh, nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm" tả đúng hình thể vùng: phẳng đến mức cò bay mãi không gặp vật cản, và ngập nước nên cá tôm sinh sôi.

Tràm Chim, Láng Sen: hai mảnh còn giữ gần nguyên dạng

Phần lớn Đồng Tháp Mười đã được khai thác thành ruộng lúa từ nửa sau thế kỷ 20. Hai khu bảo tồn còn giữ được bộ mặt cũ:

• Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp): đồng cỏ năng, rừng tràm, bàu sen, được công nhận khu Ramsar năm 2012. Nơi đây nổi tiếng là chỗ trú đông của sếu đầu đỏ, một trong những loài chim lớn nhất ở Việt Nam. Số sếu về Tràm Chim đã giảm mạnh qua các thập kỷ, những năm gần đây chỉ còn rất ít hoặc vắng hẳn; vườn quốc gia đang có các chương trình phục hồi đồng cỏ năng và thả sếu.
• Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen (vùng Long An cũ, nay thuộc Tây Ninh): công nhận khu Ramsar năm 2015, giữ một mảnh Đồng Tháp Mười với tràm, sen, năng và nhiều loài chim nước.

Hai nơi này giống như "mẫu đất đối chứng": đứng ở đó sẽ hình dung được vùng trũng trông ra sao trước khi kênh đào và ruộng lúa phủ kín.

Con người với vùng đất khó

Từ "vùng bưng biền" đến vựa lúa

Thế kỷ 19, Đồng Tháp Mười gần như hoang vắng, ngập nửa năm, muỗi đỉa nhiều, ít người dám định cư sâu. Chính vì hiểm trở mà vào những năm 1860, các cuộc khởi nghĩa chống Pháp của Thiên Hộ Dương (Võ Duy Dương) đã dựa vào vùng bưng biền này làm căn cứ. Đó là ví dụ rõ về việc địa hình trũng ngập nước trở thành lá chắn tự nhiên.

Từ cuối thế kỷ 19, rồi mạnh mẽ trong nửa sau thế kỷ 20, nhiều tuyến kênh được đào xuyên vùng trũng, như các kênh nối sông Tiền với sông Vàm Cỏ. Kênh giúp tháo nước, dẫn nước ngọt từ sông Tiền vào thau phèn, mở đường giao thông. Dân cư theo kênh vào lập ấp, nhà dựng thành dãy dài trên bờ kênh – vì đó là chỗ đất cao duy nhất.

Sống thuận theo đất phèn

Ở những nơi phèn nặng, người dân giữ rừng tràm thay vì cố làm lúa: tràm cho gỗ, dầu tràm, mật ong và là nơi trú của cá đồng. Nhiều vùng làm sen, nuôi cá trong mùa nước, trồng lúa vào mùa khô. Đặc sản như cá linh, bông điên điển gắn với mùa nước nổi chỉ là một mảnh trong bức tranh; cái nền của tất cả vẫn là đất trũng và đất phèn.

Góc nhìn hôm nay: đến Đồng Tháp Mười thì nhìn gì

Đến Tràm Chim hay Láng Sen, hãy để ý màu nước trong các bưng: trong vắt và hơi vàng là nước phèn, đục là nước sông mới tràn vào. Nhìn thảm cỏ năng bạt ngàn, các vệt tràm chạy theo vùng cao hơn một chút, sẽ hiểu chênh lệch vài tấc ở đây đổi cả thảm thực vật. Khu di tích Gò Tháp có nhà trưng bày hiện vật Óc Eo và các gò đất cao giữa đồng trũng, giúp hình dung người xưa đã chọn chỗ ở như thế nào.

Đọc thêm: Atlat Địa lí Việt Nam trang đất và trang vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nơi vùng đất phèn được tô màu riêng; trang thông tin của Vườn quốc gia Tràm Chim về sếu đầu đỏ và đồng cỏ năng; các tài liệu nông nghiệp về cải tạo đất phèn của Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long.