Đường bờ biển Việt Nam dài khoảng 3.260 km, tính từ Móng Cái (Quảng Ninh) ở phía bắc đến Hà Tiên (An Giang) ở phía tây nam. Đây là con số được dùng phổ biến trong sách giáo khoa và tài liệu chính thức; các phép đo khác có thể cho số lớn hơn vì bờ biển càng đo chi tiết càng dài ra. Với diện tích đất liền khoảng 331.000 km², cứ khoảng 100 km² đất liền lại có chừng 1 km bờ biển – một tỉ lệ cao so với nhiều nước.
3.260 km tính từ đâu đến đâu
Đường bờ biển đất liền Việt Nam có hình chữ S uốn theo lãnh thổ, chạm hai vùng biển:
- Đoạn Biển Đông: từ Móng Cái qua vịnh Bắc Bộ, dọc miền Trung, vòng xuống Nam Bộ tới mũi Cà Mau. Đây là phần dài nhất.
- Đoạn vịnh Thái Lan: từ mũi Cà Mau ngược lên phía bắc tới Hà Tiên, giáp biên giới Campuchia.
Con số 3.260 km là chiều dài đường bờ đất liền, chưa tính chu vi các đảo. Nếu cộng bờ của hàng nghìn hòn đảo ven bờ và xa bờ, tổng chiều dài sẽ lớn hơn nhiều; tuy nhiên chưa có một con số tổng như vậy được dùng thống nhất.
Vì sao đo bờ biển ra những con số khác nhau
Đo đường bờ biển không giống đo một con đường. Bờ biển khúc khuỷu ở mọi tỉ lệ: nhìn trên bản đồ toàn quốc chỉ là một nét cong; phóng to lên lại thấy từng vũng vịnh, từng mũi đá; ra thực địa lại thấy từng mỏm đá, từng lạch nhỏ. Thước đo càng ngắn, đi theo càng sát các khúc quanh, kết quả càng dài.
Các nhà toán học gọi đây là "nghịch lý đường bờ biển". Vì thế, khi so sánh chiều dài bờ biển giữa các nước hay giữa các tài liệu, điều quan trọng là cùng một cách đo, cùng một tỉ lệ bản đồ. Con số 3.260 km nên hiểu là số chuẩn dùng thống nhất trong giáo dục và thống kê, không phải "chân lý tuyệt đối". Thêm vào đó, đường bờ còn thay đổi theo thời gian: châu thổ lấn biển ở chỗ này, biển xói lở ở chỗ khác.
Đi dọc bờ biển: bốn kiểu bờ khác nhau
Đi từ bắc vào nam, bờ biển Việt Nam thay đổi diện mạo liên tục theo cấu tạo địa chất và sông ngòi phía sau nó:
| Đoạn bờ | Kiểu bờ chính | Vì sao |
|---|---|---|
| Quảng Ninh – Hải Phòng | Bờ karst, hàng nghìn đảo đá vôi | Vùng đá vôi bị biển dâng nhấn chìm, chỉ còn đỉnh núi nhô lên |
| Châu thổ sông Hồng | Bờ bồi tụ, bãi bùn, rừng ngập mặn | Phù sa sông Hồng – sông Thái Bình đổ ra |
| Bắc Trung Bộ – Trung Trung Bộ | Bờ cát thẳng, cồn cát, đầm phá | Sông ngắn, gió và sóng mạnh dồn cát vào bờ |
| Nam Trung Bộ | Bờ đá xen vịnh sâu, mũi đá granit | Núi lan sát biển, thềm biển hẹp và dốc |
| Đông Nam Bộ – châu thổ Mê Kông | Bờ châu thổ thấp, cửa sông rộng, rừng ngập mặn | Phù sa Mê Kông, triều mạnh |
| Bờ vịnh Thái Lan | Bờ bùn, rừng mắm – đước, karst Hà Tiên | Sóng yếu, triều nhỏ, phù sa vòng qua mũi Cà Mau |
Chỉ một đường bờ mà có đủ: bờ đá vôi, bờ bùn, bờ cát, bờ đá granit, bờ rừng ngập mặn. Mỗi kiểu bờ lại tạo ra một kiểu sinh kế ven biển riêng.
Những con số đi kèm đường bờ biển
Cửa sông dày đặc
Sách giáo khoa Địa lí nêu trung bình khoảng 20 km bờ biển lại gặp một cửa sông. Điều này phản ánh mạng lưới sông ngòi dày đặc của Việt Nam và việc phần lớn sông đổ thẳng ra Biển Đông. Cửa sông là nơi tập trung làng chài, cảng cá, cảng thị cổ.
Hàng nghìn hòn đảo
Dọc bờ biển và ngoài khơi có khoảng ba nghìn hòn đảo lớn nhỏ, tập trung đông nhất ở vùng vịnh Bắc Bộ (Quảng Ninh – Hải Phòng). Ngoài ra là hai quần đảo xa bờ: Hoàng Sa (đặc khu Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng) và Trường Sa (đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hoà).
Phần lớn tỉnh thành giáp biển
Do lãnh thổ hẹp ngang và chạy dọc bờ biển, phần lớn tỉnh thành Việt Nam có đường bờ biển. Ở dải miền Trung, gần như tỉnh nào cũng trải từ núi ra biển. Không có nơi nào trên đất liền cách biển quá xa: ngay cả những vùng sâu nhất trong nội địa phía bắc cũng chỉ cách bờ biển vài trăm ki-lô-mét.
Đường bờ biển không đứng yên: nhìn lại hai mươi nghìn năm
Con số 3.260 km là của hôm nay. Nếu lùi về thời kỳ băng hà cuối cùng, khoảng hai mươi nghìn năm trước, đường bờ biển Việt Nam nằm ở một chỗ rất khác. Khi ấy băng phủ dày trên các lục địa vùng cực giữ lại rất nhiều nước, mực biển toàn cầu thấp hơn hiện nay khoảng trên dưới một trăm mét theo nhiều nghiên cứu.
Với đáy biển nông như vịnh Bắc Bộ và thềm lục địa phía nam, mực nước hạ như vậy đủ để phần lớn các vùng biển này lộ thành đất khô. Bờ biển phía bắc lùi ra xa giữa vịnh; ở phía nam, đất liền nối liền qua vùng thềm Sunda rộng lớn. Ngược lại, ở miền Trung, nơi thềm biển hẹp và dốc, đường bờ khi ấy không lùi ra xa bao nhiêu.
Khi băng tan, biển dâng nhanh, tràn ngược vào các thung lũng sông, rồi ổn định cách đây vài nghìn năm. Từ đó, phù sa sông Hồng và sông Mê Kông mới bắt đầu xây hai châu thổ, đẩy bờ biển ra dần như ta thấy. Nói cách khác, hình dáng đường bờ hôm nay chỉ là một "khung hình" trong một bộ phim địa chất rất dài.
Bờ biển định hình đời sống và lịch sử
Một đường bờ biển dài so với diện tích làm cho biển gần như có mặt ở mọi câu chuyện của người Việt: đánh cá, làm muối, nước mắm, buôn bán bằng thuyền. Các thương cảng cổ như Vân Đồn (Quảng Ninh), Hội An, Thị Nại, Óc Eo… đều nằm ở những vị trí bờ biển hoặc cửa sông thuận lợi. Đường biển ven bờ từng là tuyến giao thông Bắc – Nam quan trọng trước khi có đường sắt.
Bờ biển dài cũng có nghĩa là nhiều vùng đất phải đối mặt với sóng gió, xói lở, nước biển dâng. Ở các châu thổ, chuyện bờ biển bồi hay lở ảnh hưởng trực tiếp tới hàng triệu người sống ven biển. Những vấn đề ấy được các chuyên mục khác bàn kỹ; ở đây chỉ cần nhớ đường bờ không cố định – nó là một đường "sống".
Góc nhìn hôm nay: tự đo bờ biển trên bản đồ
Một thí nghiệm đơn giản: lấy sợi chỉ đặt dọc bờ biển trên Atlat Địa lí Việt Nam trang hành chính, đo chiều dài sợi chỉ, nhân với tỉ lệ bản đồ. Làm lại trên bản đồ tỉ lệ lớn hơn (ví dụ bản đồ một vùng), cộng các đoạn lại – kết quả sẽ khác. Đó chính là nghịch lý đường bờ biển tự mình kiểm chứng.
Đọc thêm: SGK Địa lí 8 và 12 phần biển Việt Nam; số liệu của Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê); các ấn phẩm bản đồ của cơ quan đo đạc – bản đồ quốc gia. Các bài trong chuyên mục vịnh và bờ biển của wiki này đi sâu vào từng đoạn bờ cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Bờ biển Việt Nam dài bao nhiêu km?
Khoảng 3.260 km, tính từ Móng Cái (Quảng Ninh) đến Hà Tiên (An Giang). Đây là con số chuẩn dùng trong sách giáo khoa và tài liệu chính thức. Các phép đo chi tiết hơn có thể cho số lớn hơn.
Vì sao chiều dài bờ biển mỗi nguồn một khác?
Vì bờ biển khúc khuỷu ở mọi tỉ lệ, thước đo càng chi tiết thì kết quả càng dài – gọi là nghịch lý đường bờ biển. Ngoài ra đường bờ còn thay đổi theo bồi tụ và xói lở. So sánh phải dùng cùng một cách đo.
Bờ biển Việt Nam bắt đầu và kết thúc ở đâu?
Bắt đầu ở Móng Cái, giáp biên giới Trung Quốc ở phía đông bắc. Chạy dọc vịnh Bắc Bộ, miền Trung, vòng qua mũi Cà Mau rồi ngược lên vịnh Thái Lan. Kết thúc ở Hà Tiên, giáp biên giới Campuchia.
Việt Nam có bao nhiêu hòn đảo?
Thường được nêu khoảng ba nghìn hòn đảo lớn nhỏ, phần lớn là đảo ven bờ, tập trung nhiều nhất ở vùng biển Quảng Ninh – Hải Phòng. Ngoài ra có hai quần đảo xa bờ là Hoàng Sa và Trường Sa. Con số chính xác khác nhau tuỳ cách đếm đảo nhỏ.
Bờ biển Việt Nam có những kiểu nào?
Có bờ đá vôi (karst) ở Quảng Ninh, bờ bồi tụ châu thổ ở Bắc Bộ và Nam Bộ, bờ cát và đầm phá ở miền Trung, bờ đá granit xen vịnh sâu ở Nam Trung Bộ, bờ bùn rừng ngập mặn ở mũi Cà Mau và vịnh Thái Lan. Mỗi kiểu bờ do địa chất và sông ngòi phía sau quyết định.
