Mũi Đôi: điểm cực Đông Việt Nam trên bán đảo Hòn Gốm, Khánh Hoà

Điểm cực Đông phần đất liền Việt Nam là Mũi Đôi, nằm ở đầu bán đảo Hòn Gốm, tỉnh Khánh Hoà, kinh độ khoảng 109°24′ Đông. Đây là một mỏm đá granit nhô ra Biển Đông, nối với đất liền bằng một dải cồn cát dài – bán đảo Hòn Gốm – ôm lấy vịnh Vân Phong. Nhiều người nhầm Mũi Điện (Đại Lãnh) là cực Đông vì nơi đó có hải đăng và dễ đến, nhưng theo đo đạc, Mũi Đôi nằm xa hơn về phía đông.

Mũi Đôi nằm ở đâu

Mũi Đôi thuộc vùng Vạn Ninh cũ, phía bắc tỉnh Khánh Hoà, trên bán đảo Hòn Gốm. Trên bản đồ, Hòn Gốm là một dải đất dài và mảnh vươn ra biển theo hướng bắc – nam, khép vịnh Vân Phong ở phía trong. Mũi Đôi là phần đá nhô ra xa nhất về phía đông của bán đảo này.

Bán đảo Hòn Gốm: những hòn đảo được cát nối lại

Bán đảo Hòn Gốm là một ví dụ đẹp của hiện tượng địa mạo mà các nhà địa lý gọi là tombolo: những khối đá vốn là đảo, được nối với đất liền và với nhau bằng các doi cát do sóng và dòng chảy ven bờ bồi lên.

Câu chuyện hình thành có thể hình dung như sau. Trước kia, ngoài khơi vùng Vạn Ninh có một chuỗi đảo đá granit. Sóng biển từ phía đông và dòng chảy ven bờ mang cát dọc bờ biển. Khi gặp các đảo, sóng bị khúc xạ, uốn vòng ra sau đảo, tốc độ giảm, cát lắng lại phía khuất. Doi cát cứ dài ra, nối đảo này với đảo kia, cuối cùng nối cả chuỗi vào đất liền. Kết quả là một dải đất dài, phần lớn là cát, điểm xuyết những khối đá – trong đó khối đá ngoài cùng là Mũi Đôi.

Gió mạnh thổi cát từ bãi biển lên tạo thành những đồi cát trắng cao trên bán đảo. Phía trong bán đảo là vùng nước lặng của vịnh Vân Phong và đầm Môn, nơi sóng biển khơi bị chặn lại.

Đá granit: bộ xương của bờ biển Khánh Hoà

Bờ biển Khánh Hoà và Nam Trung Bộ nói chung có nhiều mỏm đá, hòn đảo bằng đá granit. Granit là đá magma kết tinh sâu trong lòng đất, sau đó lộ ra mặt do lớp đá phía trên bị bào mòn. Đá granit rất cứng, phong hoá thành những tảng tròn khối lớn, xếp chồng chất ven biển.

Mũi Đôi là một khối như thế: những tảng đá khổng lồ, nhẵn bóng vì sóng gió, xếp lộn xộn sát mép nước. Chính độ cứng của granit giúp mũi đá đứng vững trước sóng biển khơi, trong khi phần cát xung quanh liên tục bị bồi và bào. Điểm cực Đông vì vậy là một "chốt" đá ổn định ở đầu một dải cát luôn biến động.

Vì sao hay nhầm Mũi Điện là cực Đông

Mũi Điện (còn gọi là mũi Đại Lãnh), ở vùng Phú Yên cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk, có ngọn hải đăng cổ và từ lâu được giới thiệu là nơi "đón bình minh đầu tiên trên đất liền". Đường lên dễ, cảnh đẹp, nên cái tên ấy phổ biến rộng.

Tuy nhiên, theo đo đạc toạ độ, Mũi Đôi trên bán đảo Hòn Gốm nằm xa hơn về phía đông một chút, và SGK Địa lí cũng ghi điểm cực Đông ở Khánh Hoà. Chênh lệch giữa hai mũi chỉ vài phút kinh độ, đủ để đổi danh hiệu nhưng không đủ để nhìn thấy khác biệt bằng mắt. Câu chuyện này nhắc rằng "cảm giác" và "toạ độ" có thể khác nhau – xác định điểm cực phải dựa trên đo đạc.

Mặt trời mọc sớm: đúng, nhưng có điều kiện

Vì nằm xa nhất về phía đông, Mũi Đôi thường được xem là nơi đón mặt trời mọc sớm trên đất liền. So với điểm cực Tây A Pa Chải, chênh lệch hơn 7 độ kinh tương đương gần nửa giờ; cả nước dùng một múi giờ nên khác biệt ấy hiện rõ trên đồng hồ. Nhưng giờ mặt trời mọc còn phụ thuộc vĩ độ và mùa: vào giữa mùa hè, ngày ở phía bắc dài hơn, nên vùng cực Bắc có thể thấy mặt trời mọc sớm gần bằng hoặc sớm hơn Mũi Đôi. Nói chính xác, Mũi Đôi là nơi "đi trước" về kinh độ, còn "sớm nhất" thì thay đổi theo mùa.

Đây cũng là chỗ thấy rõ một đặc điểm của Nam Trung Bộ: bờ biển phình ra phía đông. Nhìn trên bản đồ, khúc bờ biển Khánh Hoà – Phú Yên cũ là phần "lồi" nhất của chữ S về phía Biển Đông.

Cực Đông của đất liền, không phải của cả lãnh thổ

Cần nói rõ: Mũi Đôi là điểm cực Đông của phần đất liền. Lãnh thổ Việt Nam còn gồm các đảo và quần đảo trên Biển Đông, trong đó quần đảo Hoàng Sa (đặc khu Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng) và quần đảo Trường Sa (đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hoà) nằm xa hơn nhiều về phía đông. Nếu tính cả biển đảo, phạm vi lãnh thổ trải rộng hơn hẳn con số hơn 7 độ kinh của đất liền.

Có một sự trùng hợp đáng nhớ: điểm cực Đông trên đất liền và quần đảo Trường Sa cùng thuộc tỉnh Khánh Hoà. Từ bờ biển Khánh Hoà nhìn ra khơi là hướng đi về những đảo san hô giữa Biển Đông – một dải lãnh thổ khác hẳn về tự nhiên so với mỏm đá granit ở Mũi Đôi. Sách giáo khoa khi nêu bốn điểm cực luôn kèm chữ "trên đất liền" là vì thế.

Đời sống quanh Hòn Gốm và vịnh Vân Phong

Hình thể bán đảo Hòn Gốm tạo nên vùng nước kín gió phía trong, rất thuận cho nghề cá và nuôi trồng thuỷ sản: các làng chài quanh vịnh, đầm Môn, nghề nuôi tôm hùm, cá lồng. Vịnh Vân Phong là vịnh nước sâu nhờ được bán đảo che chắn, được nhắc đến nhiều trong các bàn luận về cảng biển; chuyện của vịnh là của một bài riêng.

Trên bán đảo, đời sống thưa thớt hơn: một vài làng ven biển, những đồi cát, rừng cây bụi chịu hạn. Phần lớn bán đảo giữ được vẻ hoang sơ nhờ địa hình cát và đá khó canh tác.

Góc nhìn hôm nay: đến Mũi Đôi thì nhìn gì

Đường ra Mũi Đôi phải qua bãi cát và leo qua những tảng đá lớn. Người muốn đến nên đi cùng người dẫn đường địa phương và tránh ngày sóng to gió lớn. Trên đường, hãy để ý: những đồi cát trắng – sản phẩm của gió; doi cát nối các khối đá – sản phẩm của sóng; và các tảng granit tròn nhẵn ở mũi – sản phẩm của hàng triệu năm phong hoá. Tại điểm cực có công trình đánh dấu toạ độ.

Với người chỉ xem trên bản đồ: mở Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, tìm bán đảo Hòn Gốm và vịnh Vân Phong; rồi mở ảnh vệ tinh để thấy rõ dải cát nối các hòn đảo. So sánh với Mũi Điện ở phía bắc để tự kiểm chứng điểm nào nằm xa hơn về phía đông.