Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc: bốn cánh đồng lòng chảo Tây Bắc

"Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc" là câu dân gian xếp bốn cánh đồng lòng chảo lớn nhất vùng Tây Bắc: Mường Thanh (Điện Biên), Mường Lò (vùng Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai), Mường Than (vùng Than Uyên, Lai Châu) và Mường Tấc (vùng Phù Yên, Sơn La). Đó là những thung lũng đáy bằng kẹp giữa núi cao, hình thành do vỏ Trái Đất sụt xuống dọc các đứt gãy rồi được sông suối lấp đầy phù sa. Giữa một vùng gần như toàn núi dốc, chúng là những "đồng bằng nhỏ" nuôi sống cả một nền văn hoá lúa nước.

Câu nói ấy nghĩa là gì

Ở Tây Bắc, đất bằng để cấy lúa nước là thứ quý nhất. Người Thái gọi mỗi vùng thung lũng có ruộng, có làng và có người đứng đầu là một "mường". Câu "Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc" xếp thứ tự bốn mường có cánh đồng lớn nhất:

Đây là cách xếp của dân gian dựa trên cảm nhận "cánh đồng nào rộng hơn", không phải số đo diện tích. Các tài liệu hiện có không thống nhất về diện tích từng cánh đồng, nên tốt nhất hiểu câu nói như một thứ hạng truyền miệng.

Lòng chảo giữa núi hình thành thế nào

Tây Bắc là vùng núi trẻ, được nâng lên mạnh trong vài chục triệu năm gần đây, bị cắt bởi nhiều đứt gãy lớn chạy theo hướng tây bắc – đông nam và một số hướng khác. Đứt gãy là những đường nứt sâu trong vỏ Trái Đất, nơi các khối đá trượt so với nhau.

Ở một số đoạn, khi hai khối đá kéo giãn hoặc trượt lệch nhau, một mảng ở giữa sụt xuống, tạo thành một lòng chảo kéo dài. Các nhà địa chất gọi đó là bồn trũng kiến tạo. Lòng chảo mới sinh thường đọng nước thành hồ hoặc đầm; sông suối từ núi xung quanh đổ cát sỏi, bùn vào, dần dần lấp đầy. Kết quả là một đáy thung lũng bằng phẳng, đất phù sa và đất hồ màu mỡ, bao quanh là sườn núi dốc đứng.

Hình dạng ấy giải thích vì sao các cánh đồng Tây Bắc thường dài và hẹp, chạy theo hướng các đứt gãy, có một con sông hoặc suối chính chảy dọc giữa lòng.

Mường Thanh: lòng chảo trên một đứt gãy đang hoạt động

Lòng chảo Điện Biên nằm trên hệ đứt gãy Điện Biên – Lai Châu, một trong những đứt gãy hoạt động rõ nhất ở Việt Nam. Sông Nậm Rốm chảy dọc lòng chảo từ bắc xuống nam rồi sang Lào, đổ vào hệ thống Mê Kông; đây là điểm thú vị vì phần lớn sông Tây Bắc thuộc lưu vực sông Hồng – sông Đà.

Đứt gãy còn hoạt động đồng nghĩa với động đất. Trận động đất năm 1935 ở vùng Điện Biên thường được nhắc đến như một trong những trận mạnh nhất ghi nhận được trên lãnh thổ Việt Nam thời cận đại, và vùng này vẫn có động đất nhỏ đến trung bình. Với cánh đồng, chính hoạt động kiến tạo ấy đã tạo ra lòng chảo và giữ cho nó là vùng trũng nhận phù sa.

Đáy lòng chảo bằng phẳng, đất phù sa của Nậm Rốm và các suối nhánh, tưới tiêu thuận lợi. Gạo nếp, gạo tẻ Điện Biên từ lâu nổi tiếng, cũng là sản phẩm của chính hình thể này.

Mường Lò, Mường Than, Mường Tấc: ba lòng chảo khác

Mường Lò – cái nôi của người Thái Đen

Mường Lò là thung lũng rộng dọc suối Nậm Thia, phía đông nam đầu cuối dãy Hoàng Liên, quanh Nghĩa Lộ. Theo truyền thuyết và sử thi của người Thái Đen, Mường Lò là nơi tổ tiên đầu tiên dừng chân trước khi toả đi khắp Tây Bắc; câu chuyện ấy được kể trong các bản chép tay chữ Thái cổ. Cần hiểu đây là truyền thống lịch sử của cộng đồng, không phải niên đại khảo cổ. Mường Lò cũng nổi tiếng với nghệ thuật xoè; "Nghệ thuật Xòe Thái" đã được UNESCO ghi danh di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021.

Mường Than – cánh đồng sau dãy Hoàng Liên

Mường Than nằm ở vùng Than Uyên, trên con đường từ vùng Mù Cang Chải lên đèo Ô Quy Hồ, phía tây dãy Hoàng Liên. Dãy núi cao nhất Việt Nam chắn ngay phía đông khiến lòng chảo này có cảnh quan rất đặc trưng: đồng lúa phẳng trải dưới những sườn núi xanh thẫm, mây thường vắt ngang lưng núi.

Mường Tấc – lòng chảo thấp gần sông Đà

Mường Tấc ở vùng Phù Yên, phía đông tỉnh Sơn La, gần sông Đà. Đây là lòng chảo thấp hơn và ấm hơn ba cánh đồng kia, bao quanh là các dãy núi thấp và trung bình. Đất phù sa ven suối cho lúa, ngô, mía và cây ăn quả.

Mương phai lái lịn: hệ thống nước của người Thái

Cánh đồng giữa núi chỉ thành ruộng khi có nước tưới đúng lúc. Người Thái ở các lòng chảo đã xây dựng từ lâu đời một hệ thống thuỷ lợi gọi là "mương, phai, lái, lịn":

• Phai: đập chắn suối bằng tre, gỗ, đá, nâng mực nước lên.
• Mương: kênh dẫn nước từ phai chạy men theo sườn đồi ra cánh đồng.
• Lái: đoạn mương nhánh, chia nước vào từng khu ruộng.
• Lịn: máng bằng thân tre, thân gỗ khoét rỗng, dẫn nước vượt qua chỗ trũng hay khe suối.

Hệ thống ấy tận dụng đúng độ dốc tự nhiên của thung lũng: nước lấy từ suối ở phía trên, chảy theo trọng lực xuống ruộng ở phía dưới, không cần bơm. Việc chia nước, sửa phai hằng năm là việc chung của cả mường, có lệ tục riêng. Có thể nói hình thể lòng chảo đã quy định cả cách tổ chức xã hội của người Thái.

Vì sao những cánh đồng này quan trọng hơn kích thước của chúng

So với đồng bằng sông Hồng hay sông Cửu Long, bốn cánh đồng Tây Bắc nhỏ bé. Nhưng ở một vùng mà hầu hết đất đai là sườn dốc, mỗi lòng chảo là một vựa lúa, một trung tâm dân cư, một đầu mối đường đi. Các thị xã, thị trấn lớn của Tây Bắc như Điện Biên Phủ, Nghĩa Lộ, Than Uyên, Phù Yên đều mọc lên giữa lòng chảo. Đường quốc lộ thường men theo đáy thung lũng rồi vượt đèo sang lòng chảo bên cạnh – nhìn bản đồ đường sá vùng này là thấy rõ chuỗi lòng chảo nối nhau bằng những con đèo.

Lòng chảo cũng tạo khí hậu riêng: buổi sáng mùa đông sương mù đọng lại trong thung lũng như một biển mây, ban ngày nóng hơn sườn núi xung quanh. Đó là chuyện của địa hình nhiều hơn thời tiết.

Góc nhìn hôm nay: ngắm một lòng chảo từ trên cao

Cách tốt nhất để thấy hình thể lòng chảo là nhìn từ trên đồi hoặc đèo bao quanh: đáy phẳng xanh lúa, rìa sắc nét chạm chân núi, con sông uốn giữa lòng. Ở Điện Biên, nhiều đồi thấp quanh thành phố cho thấy toàn cảnh cánh đồng Mường Thanh. Ở Nghĩa Lộ, từ các bản Thái ven cánh đồng có thể thấy hệ thống mương nước chạy men sườn núi.

Đọc thêm: Atlat Địa lí Việt Nam trang miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ, miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ (để thấy hướng các dãy núi, đứt gãy); các nghiên cứu dân tộc học về người Thái ở Tây Bắc và hệ thống mương phai; bảo tàng tỉnh Điện Biên và các nhà văn hoá ở Nghĩa Lộ có phần trưng bày về đời sống lúa nước của người Thái.