Sông Đồng Nai và sông Sài Gòn: từ cao nguyên Lâm Viên ra biển Cần Giờ

Sông Đồng Nai bắt nguồn từ cao nguyên Lâm Viên (vùng Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng), chảy qua rìa phía nam Tây Nguyên, xuống vùng Đông Nam Bộ qua Đồng Nai, Biên Hoà rồi gặp sông Sài Gòn ở phía đông nam TP.HCM. Sông Sài Gòn bắt nguồn từ vùng đồi biên giới phía bắc (vùng Lộc Ninh cũ), chảy qua hồ Dầu Tiếng, Thủ Dầu Một và xuyên qua trung tâm TP.HCM. Sau chỗ hợp lưu, dòng nước chung chảy qua vùng rừng ngập mặn Cần Giờ để ra biển qua các cửa Soài Rạp và Lòng Tàu – Ngã Bảy.

Hai dòng sông trên một bản đồ

Sông Đồng Nai thường được nhắc là dòng sông dài nhất chảy hoàn toàn trên lãnh thổ Việt Nam. Con số chiều dài ở các nguồn lệch nhau, nên hiểu là "khoảng".

Sông Đồng Nai: từ cao nguyên xuống đồng bằng qua nhiều bậc

Thượng nguồn trên cao nguyên Lâm Viên

Thượng nguồn sông Đồng Nai là các suối trên cao nguyên Lâm Viên, cao trên 1.500 m. Nhánh Đa Dâng (Đạ Dâng) chảy từ vùng núi Lang Biang về phía tây nam, trở thành dòng chính. Nhánh Đa Nhim chảy từ vùng núi phía đông bắc Đà Lạt xuống Đơn Dương, rồi vòng về phía tây nam qua Đức Trọng và nhập vào dòng chính sau một chặng dài.

Trên nhánh Đa Nhim có hồ Đơn Dương và nhà máy thuỷ điện Đa Nhim (vận hành từ thập niên 1960). Nước hồ được dẫn qua đường ống xuyên núi, đổ xuống sườn đông cao nguyên về phía Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà) để phát điện, rồi dùng tưới cho vùng khô hạn ven biển. Đây là ví dụ sớm về việc chuyển nước từ lưu vực Đồng Nai sang một lưu vực khác.

Trung lưu: những bậc thềm và thác

Từ cao nguyên, sông Đồng Nai đổ xuống qua các bậc địa hình – cao nguyên Di Linh, vùng Bảo Lộc, rồi các vùng đồi thấp hơn của Đắk Nông cũ và Cát Tiên. Mỗi lần bậc địa hình hạ xuống là có thác và ghềnh. Đoạn sông qua Vườn quốc gia Cát Tiên uốn khúc giữa rừng, có những vùng đất ngập nước tự nhiên ven sông.

Hạ lưu: hồ Trị An và Biên Hoà

Ra tới vùng đồi thấp Đông Nam Bộ, sông Đồng Nai bị chặn bởi đập thuỷ điện Trị An, tạo thành hồ rộng. Thác Trị An xưa chìm dưới lòng hồ. Phía dưới đập, sông chảy qua Biên Hoà, lượn vòng quanh cù lao Phố rồi xuôi về phía nam.

Cù lao Phố là một hòn cù lao giữa sông Đồng Nai, nơi từ cuối thế kỷ 17 có nhóm di dân người Hoa đến lập phố buôn bán. Vị trí giữa sông, thuyền bè ra vào dễ dàng giúp nơi đây trở thành thương cảng sầm uất của xứ Đồng Nai thời bấy giờ.

Sông Sài Gòn: dòng sông uốn khúc qua thành phố

Sông Sài Gòn bắt nguồn từ vùng đồi gò giáp biên giới Campuchia, chảy về phía nam. Trên dòng sông có hồ Dầu Tiếng, một hồ thuỷ lợi lớn nằm giữa Tây Ninh và vùng Bình Dương cũ (nay thuộc TP.HCM). Hồ cấp nước tưới cho vùng đất xám Đông Nam Bộ và góp phần đẩy mặn ở hạ lưu.

Từ Thủ Dầu Một trở xuống, sông Sài Gòn chảy trên vùng đất thấp, uốn khúc mạnh, ôm lấy các bán đảo như Thanh Đa và Thủ Thiêm. Những khúc uốn này là đặc điểm của sông chảy chậm trên đồng bằng: dòng nước xói bờ lõm, bồi bờ lồi, khúc sông ngày càng cong.

Lòng sông Sài Gòn sâu, lại chịu ảnh hưởng thuỷ triều mạnh. Mỗi ngày nước lên xuống theo triều Biển Đông, tàu có thể theo triều vào sâu trong thành phố. Đây là lý do một cảng biển lớn phát triển ở Sài Gòn dù thành phố cách biển mấy chục cây số. Hệ thống kênh rạch như Bến Nghé, Thị Nghè, Tàu Hủ nối sông với khắp các khu dân cư cũ.

Chỗ hai sông gặp nhau và đường ra biển

Sông Sài Gòn đổ vào sông Đồng Nai ở khu vực mũi Đèn Đỏ, phía đông nam TP.HCM. Từ đây dòng chung được gọi là sông Nhà Bè. Gần đó có câu ca quen thuộc "Nhà Bè nước chảy chia hai", thường được hiểu là nước ở đây chia về hai ngả Gia Định và Đồng Nai. Về địa lý, ngay sau Nhà Bè dòng sông quả thật tẽ đôi: một nhánh là sông Soài Rạp, một nhánh là sông Lòng Tàu.

• Sông Soài Rạp chảy về phía nam, rộng, nông hơn, đón thêm nước sông Vàm Cỏ trước khi ra biển ở cửa Soài Rạp.
• Sông Lòng Tàu chảy về phía đông nam qua rừng ngập mặn Cần Giờ, lòng sâu, là luồng tàu biển quan trọng vào cảng Sài Gòn, ra biển ở vùng vịnh Gành Rái.

Rừng Sác Cần Giờ là vùng rừng ngập mặn ở cửa hệ thống sông Đồng Nai – Sài Gòn, được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển năm 2000. Hàng trăm lạch triều đan chéo như mạng nhện, nơi nước sông gặp nước biển, tạo thành vùng nước lợ rộng lớn.

Dòng sông làm nên miền Đông Nam Bộ ra sao

• Nước cho đô thị: các nhà máy nước lớn của TP.HCM và vùng lân cận lấy nước từ sông Đồng Nai và sông Sài Gòn. Đảm bảo nước ngọt mùa khô là chuyện thường trực vì mặn có thể lấn lên theo triều.
• Điện: Đa Nhim, Hàm Thuận – Đa Mi (trên sông La Ngà), Trị An (trên dòng chính), Thác Mơ (trên sông Bé) là những công trình quan trọng của hệ thống.
• Đường thuỷ và cảng: từ cù lao Phố thế kỷ 17–18 tới các cảng Sài Gòn, Cát Lái ngày nay, hệ thống sông này luôn là cửa ngõ thương mại của miền Nam.
• Đất đai: vùng hạ lưu ven sông là đất phù sa và đất phèn; vùng đồi xung quanh là đất xám và đất đỏ bazan, hợp trồng cao su, điều, cây ăn quả.

Góc nhìn hôm nay: đến xem gì

Muốn thấy dòng sông từ đầu nguồn, có thể lên vùng Lang Biang ở Đà Lạt, nơi các suối nhỏ chảy ra từ núi. Xuôi xuống Cát Tiên sẽ gặp đoạn sông giữa rừng. Ở Biên Hoà, đi một vòng cù lao Phố để hình dung thương cảng xưa giữa sông.

Ở TP.HCM, bến Bạch Đằng nhìn sang Thủ Thiêm là chỗ thấy rõ một khúc uốn lớn của sông Sài Gòn. Đi về phía Nhà Bè, mũi Đèn Đỏ là nơi hai dòng sông gặp nhau. Xa hơn, đường đi Cần Giờ băng qua rừng ngập mặn, nhìn từ cầu sẽ thấy các lạch triều chằng chịt.

Đọc thêm: Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức ghi tên cổ các sông rạch vùng Đồng Nai – Gia Định; trang Hệ thống sông trong Atlat Địa lí Việt Nam cho thấy toàn cảnh lưu vực.