Sông Kỳ Cùng (Lạng Sơn) và sông Bằng (Cao Bằng) là hai dòng sông lớn hiếm hoi của Việt Nam chảy về phía bắc, sang Trung Quốc, thay vì đổ ra Biển Đông trên đất mình. Lý do là địa hình: vùng Lạng Sơn – Cao Bằng nằm ở sườn bắc của các cánh cung núi Đông Bắc, mặt đất nghiêng về phía lưu vực sông Tây Giang (Quảng Tây). Nước của hai sông theo hệ Tây Giang – Châu Giang và ra biển ở vùng Quảng Châu, cách nơi bắt nguồn hàng trăm cây số.
Vì sao có sông "chảy ngược"
Người Việt quen hình dung sông nước nước mình chảy theo hai hướng chính: tây bắc – đông nam (sông Hồng, sông Đà, sông Mã) hoặc tây – đông (phần lớn sông miền Trung). Vì thế những dòng sông chảy lên phía bắc bị gọi vui là sông "chảy ngược". Thật ra nước chỉ chảy theo đúng độ dốc của mặt đất.
Vùng Đông Bắc có các cánh cung núi xếp hình nan quạt: Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều, chụm đầu ở khu vực Tam Đảo và mở rộng về phía bắc. Đường chia nước giữa lưu vực sông Hồng – Thái Bình và lưu vực Tây Giang chạy dọc theo một số dãy trong vùng này. Phía nam đường chia nước, suối đổ về sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam rồi ra vịnh Bắc Bộ. Phía bắc đường chia nước, toàn bộ vùng Lạng Sơn và phần lớn Cao Bằng thoát nước sang Quảng Tây.
Các nhà địa chất còn cho rằng mạng lưới sông vùng này từng thay đổi theo thời gian do vận động nâng của vỏ Trái Đất, có những đoạn sông bị "cướp dòng" sang lưu vực khác. Chi tiết quá trình này vẫn đang được nghiên cứu, nên chỉ nên hiểu đơn giản: núi nâng lên ở đâu, đường chia nước dời theo đó.
Sông Kỳ Cùng: vòng cung quanh Lạng Sơn
Sông Kỳ Cùng bắt nguồn từ vùng núi Bắc Xa ở Đình Lập, phía đông nam Lạng Sơn, gần ranh giới với Quảng Ninh. Từ đó sông chảy theo hướng tây bắc qua Lộc Bình, qua đô thị Lạng Sơn, rồi tiếp tục về phía tây bắc tới vùng Tràng Định (Thất Khê), sau đó quay lên phía bắc và vượt biên giới sang Quảng Tây. Đoạn trong Việt Nam thường được nêu khoảng hơn 200 km.
Điều đặc biệt là sông Kỳ Cùng không đi thẳng mà vẽ một vòng cung lớn: chảy ngược hướng chung của các dòng sông miền Bắc, rồi bẻ dần lên phía bắc. Đường đi này bám theo các thung lũng giữa cánh cung Bắc Sơn và vùng núi Mẫu Sơn, thung lũng Lạng Sơn nằm gọn trong vòng cung ấy.
Thung lũng Lạng Sơn và các phụ lưu
Đô thị Lạng Sơn nằm trên một vùng trũng tương đối bằng phẳng ở giữa vùng núi, sông Kỳ Cùng chảy uốn quanh. Đây là chỗ thung lũng mở rộng nhất, đất bồi ven sông được canh tác từ rất lâu. Phụ lưu đáng kể của Kỳ Cùng gồm sông Bắc Giang (từ phía Bắc Sơn – Bình Gia), sông Bắc Khê và nhiều suối nhỏ.
Sông Kỳ Cùng gắn với hình ảnh xứ Lạng trong ca dao. Câu "Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa / Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh" nhắc những địa danh nằm quanh thung lũng sông. Núi Tô Thị, động Tam Thanh là cảnh quan đá vôi ngay sát đô thị Lạng Sơn, trên nền thung lũng mà dòng sông đã bồi.
Sông Bằng: dòng sông của thung lũng Cao Bằng
Sông Bằng (Bằng Giang) bắt nguồn từ vùng núi phía Trung Quốc, chảy vào Việt Nam ở vùng Hà Quảng, phía bắc Cao Bằng. Sông chảy về phía đông nam qua đô thị Cao Bằng, nơi nhận nước sông Hiến, rồi xuôi qua Hoà An, Phục Hoà và chảy trở lại Trung Quốc ở vùng Tà Lùng. Sang bên kia biên giới, sông Bằng cùng Kỳ Cùng đổ về sông Tả Giang, một nhánh của hệ Tây Giang.
Như vậy sông Bằng có đường đi khác thường: từ Trung Quốc chảy vào Việt Nam, đi một vòng qua thung lũng Cao Bằng, rồi quay về Trung Quốc. Đô thị Cao Bằng nằm trên một doi đất kẹp giữa sông Bằng và sông Hiến, chỗ hai sông gặp nhau, một vị trí điển hình của những đô thị ở ngã ba sông vùng núi.
Lưu vực đá vôi và nước xanh
Lưu vực sông Bằng phần lớn là núi đá vôi và thung lũng karst. Đá vôi hoà tan trong nước nhưng ít tạo bùn đất, nên mùa khô nước sông Bằng thường xanh trong. Cũng trong hệ thống sông chảy về Tây Giang này còn có sông Quây Sơn ở phía đông Cao Bằng, nơi có thác Bản Giốc nằm trên đường biên giới – một ví dụ khác về dòng sông chảy từ Việt Nam sang Trung Quốc qua vùng núi đá vôi.
So sánh hai dòng sông
| Sông Kỳ Cùng | Sông Bằng | |
|---|---|---|
| Nguồn | Núi Bắc Xa, Đình Lập (Lạng Sơn) | Vùng núi phía Trung Quốc, vào Việt Nam ở vùng Hà Quảng |
| Hướng chảy chính | Tây bắc rồi bắc | Đông nam rồi đông |
| Đô thị bên sông | Lạng Sơn, Thất Khê | Cao Bằng |
| Phụ lưu tiêu biểu | Sông Bắc Giang, sông Bắc Khê | Sông Hiến |
| Sang Trung Quốc ở | Phía bắc Tràng Định | Vùng Tà Lùng |
| Hệ thống sông | Tả Giang – Tây Giang – Châu Giang | Tả Giang – Tây Giang – Châu Giang |
Dòng sông làm nên đời sống biên giới ra sao
- Thung lũng nuôi người: người Tày, Nùng sống dọc thung lũng Kỳ Cùng và sông Bằng, làm ruộng nước trên đất bồi, dựng nhà sàn ven sông. Cánh đồng Thất Khê, cánh đồng ven sông Bằng là những vùng lúa quan trọng hiếm hoi giữa núi đá.
- Cối giã gạo bằng sức nước: ở nhiều bản ven suối vùng Đông Bắc, guồng nước và cối giã chạy bằng sức nước là cảnh quen thuộc, tận dụng dòng chảy dốc của suối.
- Thuỷ lợi: hồ Bản Lải ở Lạng Sơn là công trình thuỷ lợi lớn trên lưu vực Kỳ Cùng, giữ nước cho mùa khô và cắt bớt lũ.
- Nguồn nước chung: vì cùng một hệ thống sông với Quảng Tây, chất lượng và lượng nước sông Kỳ Cùng, sông Bằng là mối quan tâm chung của hai phía biên giới.
Góc nhìn hôm nay: đến xem gì
Ở Lạng Sơn, cầu Kỳ Cùng bắc qua dòng sông ngay trung tâm đô thị là chỗ thấy rõ con sông uốn quanh thung lũng. Đứng trên núi Tô Thị hoặc khu Tam Thanh nhìn xuống sẽ thấy thung lũng phẳng giữa vòng núi đá. Ngược về Lộc Bình, Đình Lập là vùng thượng nguồn, núi rừng dày hơn.
Ở Cao Bằng, ngã ba sông Bằng – sông Hiến ngay trong đô thị cho thấy cách một thị trấn vùng núi chọn đất. Đi về phía đông theo đường tới Trùng Khánh sẽ vào vùng karst của Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng (UNESCO công nhận năm 2018), nơi các dòng sông chảy giữa núi đá vôi.
Đọc thêm: trang Hệ thống sông trong Atlat Địa lí Việt Nam – để ý mũi tên dòng chảy vùng Cao Bằng, Lạng Sơn quay lên phía bắc; phần Lạng Sơn, Cao Bằng trong Đại Nam nhất thống chí ghi tên cổ các dòng sông.
Câu hỏi thường gặp
Sông Kỳ Cùng chảy về đâu?
Sông Kỳ Cùng chảy từ núi Bắc Xa ở Đình Lập qua Lạng Sơn, Thất Khê rồi sang Quảng Tây, Trung Quốc. Nước sông theo hệ Tây Giang – Châu Giang và ra biển ở vùng Quảng Châu.
Vì sao sông Kỳ Cùng chảy ngược lên phía bắc?
Vùng Lạng Sơn nằm ở phía bắc đường chia nước giữa lưu vực sông Hồng – Thái Bình và lưu vực Tây Giang. Mặt đất ở đây nghiêng về phía Quảng Tây nên nước chảy lên phía bắc, đúng theo độ dốc địa hình.
Sông Bằng bắt nguồn từ đâu?
Sông Bằng bắt nguồn từ vùng núi phía Trung Quốc, chảy vào Việt Nam ở vùng Hà Quảng, phía bắc tỉnh Cao Bằng. Sông chảy qua đô thị Cao Bằng rồi trở lại Trung Quốc ở vùng Tà Lùng.
Sông Bằng và sông Hiến gặp nhau ở đâu?
Hai sông gặp nhau ngay tại đô thị Cao Bằng, tạo thành một doi đất nơi trung tâm cũ của thị xã được xây dựng. Sông Hiến là phụ lưu tiêu biểu của sông Bằng.
Ngoài Kỳ Cùng và sông Bằng còn sông nào chảy sang Trung Quốc?
Sông Quây Sơn ở phía đông Cao Bằng, nơi có thác Bản Giốc trên biên giới, cũng chảy sang Trung Quốc và thuộc hệ Tây Giang. Ngoài ra còn nhiều suối nhỏ vùng biên giới Lạng Sơn, Cao Bằng thoát nước về phía bắc.
