Sông Tiền và sông Hậu là hai nhánh lớn mà sông Mê Kông chia ra trước khi vào Việt Nam. Chỗ chia nhánh nằm ở Phnôm Pênh (Campuchia), nơi Mê Kông gặp sông Tonlé Sap rồi tẽ thành hai dòng: nhánh phía đông là sông Tiền, nhánh phía tây là sông Hậu (người Campuchia gọi là Bassac). Hai sông chảy song song vào An Giang, Đồng Tháp, xuyên qua đồng bằng sông Cửu Long rồi đổ ra Biển Đông qua nhiều cửa, nên vùng này có tên gọi là Cửu Long – chín rồng.
Mê Kông trước khi tới Việt Nam
Mê Kông bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, chảy qua Trung Quốc (nơi gọi là Lan Thương), làm biên giới giữa Lào với Myanmar và Thái Lan, xuyên qua Lào và Campuchia rồi mới vào Việt Nam. Tổng chiều dài được nêu khác nhau tuỳ cách đo, thường trong khoảng 4.300–4.900 km. Phần chảy trên đất Việt Nam chỉ là đoạn cuối, khoảng hơn 200 km tính theo mỗi nhánh từ biên giới ra biển.
Tại Phnôm Pênh có một nút sông đặc biệt mà người Campuchia gọi là Chaktomuk, tức "bốn mặt". Ở đây bốn dòng gặp nhau: Mê Kông thượng lưu, sông Tonlé Sap từ Biển Hồ đổ về, và hai nhánh hạ lưu là Mê Kông (sông Tiền) và Bassac (sông Hậu).
Biển Hồ và nhịp nước "chảy ngược"
Điều làm hệ thống sông này khác mọi sông khác ở Việt Nam là có một bể điều hoà tự nhiên khổng lồ ở thượng lưu: Biển Hồ (Tonlé Sap) ở Campuchia.
- Mùa nước lên (khoảng tháng 6 – 10): nước Mê Kông dâng cao, mạnh tới mức đẩy ngược sông Tonlé Sap, khiến nước chảy từ Mê Kông vào Biển Hồ. Biển Hồ phình rộng gấp nhiều lần.
- Mùa nước xuống (từ khoảng tháng 10 – 11): Mê Kông hạ thấp, Biển Hồ trả nước ngược lại theo sông Tonlé Sap về Phnôm Pênh, tiếp tục cấp nước cho sông Tiền, sông Hậu trong mùa khô.
Nhờ cái "túi nước" này, dòng chảy vào Việt Nam điều hoà hơn hẳn các sông miền Trung: nước lên chậm, rút chậm, có tính chu kỳ đều đặn hằng năm. Đó là nền tảng của nhịp sống "mùa nước" ở miền Tây.
Hai dòng sông trên đất Việt Nam
| Sông Tiền | Sông Hậu | |
|---|---|---|
| Vào Việt Nam ở | Vùng Tân Châu (An Giang) – Hồng Ngự (Đồng Tháp) | Vùng An Phú – Châu Đốc (An Giang) |
| Chảy qua | Đồng Tháp (gồm vùng Tiền Giang cũ, Mỹ Tho), Vĩnh Long (gồm Bến Tre cũ) | An Giang (Long Xuyên), TP Cần Thơ, Vĩnh Long (vùng Trà Vinh cũ) |
| Đặc điểm | Chia nhiều nhánh, nhiều cù lao, nhiều cửa | Lòng sâu, ít nhánh hơn, luồng tàu biển vào Cần Thơ |
| Cửa ra biển | Tiểu, Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu | Định An, Trần Đề (và Ba Thắc xưa) |
Hai dòng sông chảy gần song song theo hướng tây bắc – đông nam, cách nhau vài chục cây số. Giữa chúng, ở An Giang, có sông Vàm Nao nối ngang. Vàm Nao ngắn nhưng sâu, chuyển một lượng nước lớn từ sông Tiền sang sông Hậu, làm cân bằng lưu lượng hai nhánh. Không có Vàm Nao, sông Hậu ở hạ lưu sẽ ít nước hơn nhiều.
Thuỷ triều đi ngược lên tận Châu Đốc
Đồng bằng sông Cửu Long rất thấp, nhiều nơi chỉ cao hơn mực biển vài chục phân tới hơn một mét. Vì thế thuỷ triều Biển Đông không dừng ở cửa sông mà theo lòng sông Tiền, sông Hậu đi ngược lên rất xa. Vào mùa khô, khi nước nguồn ít, dao động triều có thể nhận thấy tới tận vùng Tân Châu, Châu Đốc ở biên giới.
Triều ở vùng cửa sông thuộc kiểu bán nhật triều không đều: mỗi ngày nước lên xuống hai lần, hai con nước cao thấp khác nhau. Người miền Tây gọi theo nhịp ấy là "nước lớn", "nước ròng". Chợ nổi, ghe xuồng đi lại, giờ bơm nước vào ruộng, giờ đóng mở cống đều canh theo con nước. Phía tây, vùng ven biển Cà Mau – Kiên Giang cũ chịu triều của vịnh Thái Lan với nhịp khác hẳn, nên giữa hai sông và vùng ven vịnh hình thành những vùng "giáp nước" – nơi hai luồng triều gặp nhau, nước chảy yếu, phù sa dễ lắng.
Chín cửa: con số đẹp và thực tế đổi thay
Tên Cửu Long gắn với chín cửa sông đổ ra biển. Sông Tiền có sáu cửa: Tiểu, Đại (hai nhánh sông Mỹ Tho), Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên và Cung Hầu (hai nhánh của sông Cổ Chiên). Sông Hậu có ba cửa: Định An, Ba Thắc (Bassac) và Trần Đề.
Thực tế đã khác. Cửa Ba Thắc bị bồi lấp dần, gần như không còn là cửa chính. Sông Ba Lai bị chặn bởi cống đập Ba Lai đầu những năm 2000 để ngăn mặn, giữ ngọt cho vùng Bến Tre. Vì vậy nhiều tài liệu hiện nay nói Mê Kông đổ ra biển qua bảy cửa. Con số chín vẫn được dùng như tên gọi truyền thống.
Các cửa sông liên tục thay đổi. Phù sa lắng tạo thành cồn, bãi ở cửa, đẩy lòng sông dịch chuyển. Cù lao Dung giữa cửa sông Hậu (vùng Sóc Trăng cũ, nay thuộc TP Cần Thơ) là một bãi bồi lớn hình thành theo cách đó.
Cù lao: những hòn đảo giữa sông
Sông Tiền, sông Hậu chở nhiều phù sa, lòng rộng, dòng chảy chậm dần về hạ lưu. Phù sa lắng ở những chỗ nước yếu, lâu ngày nổi thành cù lao. Nhiều cù lao đủ lớn để có làng mạc, vườn cây ăn trái:
- Cù lao Thới Sơn (Mỹ Tho), cồn Phụng, cù lao Tân Phong trên sông Tiền.
- Cù lao An Bình giữa sông Cổ Chiên và sông Tiền, đối diện Vĩnh Long.
- Cù lao Ông Hổ trên sông Hậu, gần Long Xuyên.
- Cồn Sơn, cồn Ấu trên sông Hậu ở Cần Thơ.
Đất cù lao được bồi mỗi mùa nước, rất màu mỡ, nên các miệt vườn trái cây nổi tiếng của miền Tây phần lớn nằm trên cù lao hoặc ven sông. Bờ cù lao cũng là chỗ dễ thấy sự thay đổi của dòng sông: phía đầu cù lao hay bị xói, phía đuôi được bồi dài thêm.
Dòng sông thay đổi hôm nay
Những năm gần đây, sông Tiền, sông Hậu thay đổi nhanh hơn trước. Các hồ thuỷ điện ở thượng nguồn Mê Kông giữ lại một phần phù sa, cát; khai thác cát lòng sông làm lòng sông sâu hơn. Theo các nghiên cứu của Uỷ hội sông Mê Kông (MRC), lượng phù sa về đồng bằng đã giảm đáng kể. Hệ quả là bờ sông ở nhiều nơi bị xói, lòng sông hạ thấp, mặn lấn sâu hơn vào mùa khô.
Đây không phải chuyện thiên tai một mùa mà là thay đổi dài hạn của dòng sông, quyết định tương lai của cả vùng đồng bằng.
Góc nhìn hôm nay: đến xem gì
Ở Châu Đốc, đứng bên sông Hậu có thể thấy dòng sông vừa vào Việt Nam, phía sau là núi Sam đơn độc giữa đồng bằng. Đi phà hoặc cầu qua Vàm Nao là thấy dòng nước chảy xiết từ sông Tiền sang sông Hậu.
Ở Mỹ Tho, Vĩnh Long, Cần Thơ, đi thuyền quanh các cù lao là cách tốt nhất để thấy dòng sông "làm việc": bờ lở, bãi bồi, mạng kênh rạch toả vào vườn. Cầu Mỹ Thuận, cầu Cần Thơ cho góc nhìn rộng bao quát lòng sông.
Đọc thêm: các báo cáo của Uỷ hội sông Mê Kông về dòng chảy và phù sa; Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức ghi tên cổ các cửa sông, cù lao; trang Hệ thống sông trong Atlat Địa lí Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Sông Tiền và sông Hậu chia nhánh ở đâu?
Sông Mê Kông chia thành hai nhánh ở Phnôm Pênh, Campuchia, tại nút sông Chaktomuk, nơi có sông Tonlé Sap đổ vào. Nhánh phía đông là sông Tiền, nhánh phía tây là sông Hậu (Bassac).
Sông Cửu Long có mấy cửa?
Theo truyền thống có chín cửa: sáu cửa của sông Tiền và ba cửa của sông Hậu. Hiện nay cửa Ba Thắc đã bị bồi lấp và sông Ba Lai bị cống đập chặn, nên nhiều tài liệu nói chỉ còn bảy cửa hoạt động.
Sông Vàm Nao nối sông nào?
Sông Vàm Nao ở An Giang nối sông Tiền với sông Hậu. Dòng sông ngắn nhưng sâu, chuyển một lượng nước lớn từ sông Tiền sang sông Hậu, giúp cân bằng nước hai nhánh.
Vì sao nước sông Mê Kông lên xuống đều đặn?
Biển Hồ Tonlé Sap ở Campuchia đóng vai trò bể điều hoà: mùa nước lên, Mê Kông đổ ngược vào Biển Hồ; mùa khô, Biển Hồ trả nước lại cho sông. Nhờ đó nước vào đồng bằng lên chậm, rút chậm theo chu kỳ hằng năm.
Sông Tiền chảy qua những tỉnh nào?
Sông Tiền vào Việt Nam ở vùng Tân Châu – Hồng Ngự, chảy qua An Giang, Đồng Tháp và Vĩnh Long theo địa giới hiện nay, rồi chia nhiều nhánh ra biển. Các đô thị lớn bên sông Tiền gồm Cao Lãnh, Mỹ Tho, Vĩnh Long.
