Tứ giác Long Xuyên: vùng trũng giữa Châu Đốc, Hà Tiên, Rạch Giá, Long Xuyên

Tứ giác Long Xuyên là vùng đồng bằng trũng hình bốn cạnh có bốn góc là Châu Đốc, Hà Tiên, Rạch Giá và Long Xuyên, rộng gần 500.000 ha, nay gần như trọn trong tỉnh An Giang. Nó nằm giữa sông Hậu và vịnh Thái Lan, xa nguồn phù sa nên thấp, nhiều đất phèn, xưa là đồng cỏ năng và rừng tràm hoang vắng. Bộ mặt vùng đất này được định hình bởi hai thứ: độ trũng tự nhiên và những con kênh đào từ thời nhà Nguyễn.

Bốn góc, bốn cạnh của một vùng tự nhiên

Gọi là "tứ giác" vì vùng này có ranh giới tự nhiên và nhân tạo khá rõ:

Theo tên tỉnh cũ, Tứ giác Long Xuyên nằm trên An Giang, Kiên Giang và một phần nhỏ Cần Thơ; từ năm 2025, An Giang và Kiên Giang hợp thành tỉnh An Giang nên vùng này gần như gói trong một tỉnh. Bốn góc cũng là bốn đô thị có tuổi đời lâu: Châu Đốc bên sông Hậu, Hà Tiên trên bờ biển, Rạch Giá ở cửa sông Cái Lớn – Cái Bé, Long Xuyên giữa sông Hậu.

Vì sao Tứ giác Long Xuyên trũng và phèn

Cũng như Đồng Tháp Mười bên kia sông Tiền, vùng này nằm xa dòng chính. Phù sa sông Hậu lắng chủ yếu ở dải đất sát sông; vào sâu bên trong, nước tràn tới thì đã trong, mang ít phù sa. Mặt đất vì thế thấp, phẳng, nhiều nơi chỉ cao khoảng một mét so với mực biển.

Bên dưới là trầm tích từ thời biển còn tràn vào, có rừng ngập mặn cổ, chứa pyrit. Khi đất khô, pyrit gặp không khí sinh axit, nên Tứ giác Long Xuyên có diện tích đất phèn lớn, nhất là ở vùng giữa và phía Hà Tiên. Một khác biệt với Đồng Tháp Mười là cạnh tây nam giáp biển: vùng gần bờ vịnh Thái Lan còn có đất mặn và đất phèn mặn.

Địa hình hơi nghiêng về phía tây nam. Nước mùa mưa và nước tràn từ thượng nguồn qua biên giới có xu hướng chảy chéo qua tứ giác ra vịnh Thái Lan – người dân gọi là thoát nước ra "biển Tây". Hướng nghiêng này quyết định cách đào kênh: phần lớn kênh lớn chạy từ sông Hậu ra biển Tây.

Những ngọn núi giữa đồng bằng phẳng

Tứ giác Long Xuyên không hoàn toàn phẳng. Ở góc tây bắc nổi lên cụm núi Bảy Núi (Thất Sơn) quanh Tịnh Biên, Tri Tôn, trong đó núi Cấm cao nhất, khoảng hơn 700 m. Rải rác giữa đồng có những ngọn núi lẻ: núi Sập (Thoại Sơn), núi Ba Thê, và ở góc biển là các khối đá vôi Hòn Chông, Kiên Lương, Hà Tiên.

Những ngọn núi này là phần nhô lên của tầng đá móng cổ (chủ yếu đá granit và đá trầm tích) và đá vôi mà phù sa không phủ kín. Với đồng bằng, chúng có ba vai trò: là chỗ đất cao duy nhất để lập làng, dựng chùa miếu xưa; là nguồn đá; và làm cảnh quan đồng bằng bớt đơn điệu. Di chỉ Óc Eo ở chân núi Ba Thê cho thấy từ hai nghìn năm trước, người xưa đã chọn chân núi giữa đồng trũng để định cư.

Kênh Thoại Hà và kênh Vĩnh Tế: con người vạch lại bản đồ

Hai con kênh đầu thế kỷ 19 là bước ngoặt của vùng này, đều gắn với Thoại Ngọc Hầu (Nguyễn Văn Thoại), quan trấn thủ vùng biên dưới triều Gia Long, Minh Mạng.

• Kênh Thoại Hà (khởi đào năm 1818): nối Long Xuyên ra phía Rạch Giá qua vùng núi Sập. Sau khi kênh xong, triều đình đặt tên núi Sập là Thoại Sơn, kênh là Thoại Hà để ghi công. Bia Thoại Sơn còn ở chân núi.
• Kênh Vĩnh Tế (1819–1824): chạy từ Châu Đốc tới Hà Tiên dọc biên giới, dài gần 90 km. Hàng chục nghìn dân phu đã tham gia qua nhiều đợt. Tên kênh lấy từ tên bà Châu Thị Tế, vợ Thoại Ngọc Hầu.

Về địa lý, kênh Vĩnh Tế vừa là đường thuỷ nối sông Hậu với cảng Hà Tiên, vừa là tuyến tiêu nước, vừa là một đường ranh tự nhiên phía bắc của tứ giác. Những năm sau, các đời nối tiếp đào thêm kênh ngang, kênh dọc, chia vùng trũng thành những ô vuông vức nhìn rõ trên ảnh vệ tinh.

Từ đồng cỏ năng thành vùng lúa: những lần thay áo

Trước thế kỷ 20, phần lớn Tứ giác Long Xuyên là đồng cỏ năng, lác, rừng tràm thưa, ngập nước nửa năm và rất chua. Dân cư chỉ bám ven sông Hậu, chân núi và dọc kênh lớn. Thời Pháp thuộc có thêm một số kênh lớn nối sông Hậu với biển Tây. Nhưng thay đổi lớn nhất đến từ cuối thế kỷ 20, khi một chương trình khai thác vùng tứ giác đào hàng loạt kênh dẫn nước ngọt từ sông Hậu vào rửa phèn, kết hợp đắp bờ bao và chọn giống lúa chịu phèn.

Kết quả là trong một thế hệ, một vùng hoang vắng bậc nhất châu thổ trở thành vùng lúa lớn. Cái giá là cảnh quan tự nhiên gần như mất hết: rừng tràm, đồng cỏ năng, bàu nước chỉ còn sót lại thành từng mảnh.

Những mảnh tự nhiên còn sót lại

• Rừng tràm Trà Sư (vùng Tịnh Biên, An Giang): rừng tràm ngập nước dưới chân Bảy Núi, mùa nước bèo tấm phủ kín mặt kênh, nhiều loài cò, vạc, điêng điểng.
• Đồng cỏ Hà Tiên – Kiên Lương: vùng đồng cỏ năng, lác trên đất phèn ven biển, nơi từng ghi nhận sếu đầu đỏ trú đông. Một phần nằm trong Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang (UNESCO, 2006).
• Rừng mắm ven biển Hà Tiên – Rạch Giá: dải ngập mặn mỏng giữ bờ bùn vịnh Thái Lan.

Góc nhìn hôm nay: đọc tứ giác từ trên núi

Leo lên một ngọn núi thấp ở vùng Bảy Núi hay núi Sập, nhìn về phía đông nam sẽ thấy một mặt phẳng tuyệt đối, kẻ ô bằng những đường kênh thẳng tắp như bàn cờ, xa xa là dải cây xanh đậm của làng ven sông Hậu. Đó là hình ảnh đầy đủ nhất về Tứ giác Long Xuyên: trũng, phẳng, và gần như được con người vẽ lại hoàn toàn bằng kênh.

Đến khu di tích Thoại Sơn có thể xem bia ghi việc đào kênh; đến Châu Đốc có thể đi dọc đoạn đầu kênh Vĩnh Tế. Về tài liệu, xem Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Đồng bằng sông Cửu Long và trang đất; Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức và Đại Nam nhất thống chí ghi chép về vùng Hà Tiên, Châu Đốc, kênh Vĩnh Tế dưới thời Nguyễn.