U Minh: đất than bùn và rừng tràm ngập nước trên bán đảo Cà Mau

U Minh là vùng rừng tràm ngập nước trên đất than bùn ở phía tây bán đảo Cà Mau, chia làm U Minh Thượng ở phía bắc (nay thuộc An Giang) và U Minh Hạ ở phía nam (thuộc Cà Mau), ranh giới thường lấy theo sông Trẹm. Than bùn hình thành vì xác lá, cành, rễ cây tích tụ hàng nghìn năm trong nước tù, chua, thiếu ôxy, không phân huỷ hết. Đó là loại đất hiếm ở Việt Nam, làm nên một hệ sinh thái riêng nhưng cũng rất dễ cháy khi khô.

U Minh nằm ở đâu trên châu thổ

Bán đảo Cà Mau là mũi đất cuối cùng của châu thổ Mê Kông. Phía đông và phía tây đều có dải đất cao ven biển, giữa là vùng trũng. U Minh nằm ở vùng trũng sát phía tây, ngay sau dải đất cao dọc bờ vịnh Thái Lan. Nước mưa đọng lại, không có sông lớn mang phù sa vào, cũng không thoát nhanh ra biển, tạo thành một vùng đầm lầy nước ngọt hơi chua.

Vùng U Minh trước đây rộng lớn, liền một dải từ khoảng Rạch Giá xuống gần Cà Mau. Ngày nay rừng còn tập trung trong hai vườn quốc gia: U Minh Thượng (thành lập năm 2002) và U Minh Hạ (thành lập năm 2006), xung quanh là rừng tràm sản xuất, ruộng lúa và vườn cây. Tên "U Minh" thường được giải thích theo nghĩa Hán Việt là âm u, tối tăm, hợp với cảnh rừng rậm, nước đen.

Than bùn hình thành thế nào

Trong một khu rừng bình thường, lá rụng xuống được giun, nấm, vi khuẩn phân huỷ trong vài tháng đến vài năm, trả lại khoáng cho đất. Ở U Minh, ba điều kiện làm quá trình đó gần như dừng lại:

1. Ngập nước lâu: mặt đất ngập phần lớn năm, không khí không lọt xuống, vi sinh vật ưa khí không sống được.
2. Nước chua: nước mưa đọng trên nền đất phèn, lại thêm axit hữu cơ từ chính xác thực vật, độ chua cao kìm hãm vi khuẩn.
3. Thiếu dinh dưỡng: không có phù sa sông đưa vào, nước nghèo khoáng.

Xác thực vật cứ thế chồng lên nhau, ép dần thành một lớp màu nâu đen, xốp, nhẹ, còn nhìn thấy sợi rễ, mẩu cành: đó là than bùn. Lớp than bùn ở U Minh nhiều nơi dày từ vài tấc tới hơn một mét, nằm trên lớp sét phèn của châu thổ. Nó giữ nước như một miếng bọt biển khổng lồ: mùa mưa hút no nước, mùa khô nhả nước dần ra kênh rạch.

Nước trong rừng vì thế có màu nâu đỏ như nước trà đặc, do axit hữu cơ hoà tan. Địa danh Cà Mau thường được giải thích bắt nguồn từ tiếng Khmer nghĩa là "nước đen" – một cách gọi rất khớp với màu nước vùng than bùn.

Rừng tràm: loài cây sinh ra cho đất này

Trên đất than bùn chua và ngập, rất ít cây gỗ sống nổi. Cây tràm (tràm gió) là ngoại lệ: chịu chua, chịu ngập nhiều tháng, rễ phụ mọc ra từ thân để thở khi nước dâng, vỏ xốp nhiều lớp giúp chịu được lửa nhẹ. Rừng U Minh vì thế gần như là rừng tràm thuần, dưới tán là dương xỉ, choại, dây leo và thảm cỏ nước.

Hệ động vật dưới tán tràm khá đặc biệt. U Minh là nơi ghi nhận rái cá lông mũi, một loài rái cá rất hiếm; cùng với đó là nhiều loài rùa, rắn, cá đồng như cá lóc, cá rô, cá trê, và các sân chim nước làm tổ trong rừng. Mùa tràm trổ bông, ong mật rừng kéo về làm tổ.

Gác kèo ong: nghề sinh ra từ rừng tràm

Người U Minh có một cách lấy mật ong rất riêng gọi là gác kèo ong. Thay vì đi tìm tổ ong tự nhiên trên cây, họ đặt những thanh gỗ (kèo) nghiêng ở độ cao và hướng mà ong rừng ưa thích, dưới tán tràm, rồi chờ ong đến làm tổ. Người giỏi nghề đọc được hướng gió, hướng nắng, độ che của tán lá để đặt kèo sao cho ong "chịu" về.

Nghề này chỉ có thể sinh ra ở nơi có rừng tràm ra hoa nhiều và ổn định. Nó là ví dụ đẹp về việc con người sống được nhờ hiểu thói quen của rừng, không cần chặt phá. Nghề gác kèo ong ở U Minh Hạ đã được ghi danh vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Than bùn và lửa: mặt nguy hiểm của vùng đất này

Than bùn khô là một loại nhiên liệu. Khi mùa khô kéo dài và mực nước trong rừng hạ thấp, lớp than bùn lộ ra, khô dần, chỉ một tàn lửa là có thể bén. Cháy than bùn rất khó dập vì lửa âm ỉ cháy ngầm dưới mặt đất, có khi lan theo lớp than bùn rồi bùng lên ở chỗ khác. Năm 2002, cả U Minh Thượng và U Minh Hạ đều có những đám cháy lớn, thiêu rụi hàng nghìn ha rừng và một phần lớp than bùn tích tụ từ rất lâu.

Từ đó, quản lý nước trở thành chuyện sống còn: giữ mực nước trong rừng đủ cao vào mùa khô để than bùn luôn ẩm. Nhưng giữ nước quá cao quanh năm lại làm tràm khó tái sinh và một số loài kém phát triển. Bài toán U Minh vì thế là giữ được nhịp tự nhiên "ướt – khô" vừa đủ, không phải ngăn nước tuyệt đối hay tháo kiệt.

Một điều ít người nghĩ tới: than bùn bị cháy hoặc bị tháo nước, ôxy hoá dần thì mặt đất hạ xuống, vì chính lớp đất ấy đang "biến mất" vào không khí. Than bùn tích tụ hàng nghìn năm có thể mất đi trong vài mùa khô.

Con người ở U Minh: từ rừng sâu đến làng ven kênh

Trước thế kỷ 20, U Minh là vùng rừng sâu ít người, nổi tiếng với muỗi, đỉa, rắn và những câu chuyện về người đi rừng, ăn ong, bắt cá. Văn học Nam Bộ đã giữ lại bức tranh ấy: tiểu thuyết "Đất rừng phương Nam" của Đoàn Giỏi và những truyện trong "Hương rừng Cà Mau" của Sơn Nam lấy khung cảnh vùng rừng tràm, rừng đước bán đảo Cà Mau.

Từ thời Pháp thuộc, các kênh đào lớn trên bán đảo Cà Mau cùng nhiều kênh nhỏ dần mở đường vào vùng trũng. Người dân lập ấp ven kênh, làm ruộng ở rìa rừng, nhiều mảng rừng tràm bị khai hoang. Vùng rừng còn lại hôm nay vì thế được bao quanh bởi kênh, đê bao và ruộng, như những hòn đảo xanh giữa châu thổ.

Góc nhìn hôm nay: đến U Minh thì nhìn gì

Đi xuồng trong rừng tràm U Minh, hãy để ý màu nước nâu đỏ, mùi lá tràm hăng, những gốc tràm có rễ phụ chi chít quanh thân, và những khoảng đất xốp nhún nhảy dưới chân khi lên bờ – đó là than bùn. Ở các trạm của vườn quốc gia thường có nơi cắt lớp đất cho thấy độ dày than bùn. Nếu đi đúng mùa tràm trổ bông, có thể thấy kèo ong và cách người địa phương lấy mật.

Đọc thêm: trang thông tin của Vườn quốc gia U Minh Thượng và U Minh Hạ về than bùn, rái cá và phòng cháy; Atlat Địa lí Việt Nam trang đất (vùng than bùn được đánh dấu riêng); hai tác phẩm của Đoàn Giỏi và Sơn Nam cho phần đời sống con người với rừng.