Vịnh Đà Nẵng và bán đảo Sơn Trà: hòn đảo granit nối bờ bằng doi cát

Vịnh Đà Nẵng là vịnh hình móng ngựa nằm giữa hai khối núi đá granit: nhánh núi chạy ra biển ở phía bắc (đoạn cuối của dãy Bạch Mã, nơi có đèo Hải Vân) và bán đảo Sơn Trà ở phía đông. Sơn Trà vốn là một hòn đảo granit, được doi cát nối vào đất liền; chính doi cát ấy là nền đất mà nửa phía đông thành phố Đà Nẵng đứng trên đó ngày nay.

Hình dạng vịnh: hai cánh tay núi ôm một vùng nước

Nhìn trên bản đồ, vịnh Đà Nẵng giống một vòng cung mở về phía bắc. Cánh tay phía tây bắc là chân núi Hải Vân đổ dốc xuống biển, bờ đá lởm chởm, gần như không có đồng bằng. Cánh tay phía đông là bán đảo Sơn Trà, khối núi cao gần 700 m nhô ra biển. Ở giữa, đáy vòng cung là một bờ cát thoải chạy từ chân đèo Hải Vân qua vùng Nam Ô, Xuân Thiều, Thanh Khê tới cửa sông Hàn.

Cấu trúc này làm vịnh có hai kiểu bờ khác hẳn nhau trong một vùng nhỏ:

• Bờ đá: chân núi Hải Vân và sườn bắc Sơn Trà, vách dốc, nhiều mũi đá và vũng nhỏ, có rạn san hô viền bờ.
• Bờ cát: đáy vịnh từ Nam Ô tới sông Hàn, bãi thoải, sóng nhẹ hơn bờ biển hở phía đông, đáy cát pha bùn gần các cửa sông.

Sơn Trà: từ hòn đảo thành bán đảo

Khối núi Sơn Trà cấu tạo chủ yếu bằng đá granit, cùng họ với khối granit của vùng Hải Vân – Bạch Mã. Cách đây vài nghìn năm, khi mực nước biển còn cao hơn hoặc ngang hiện nay, Sơn Trà là một hòn đảo đứng tách khỏi bờ. Sóng và dòng chảy dọc bờ mang cát tới, lắng đọng ở vùng nước lặng phía sau đảo, dần dần đắp thành một doi cát nối đảo với đất liền. Dạng địa hình này gọi là tombolo.

Doi cát ấy chính là dải đất thấp kẹp giữa sông Hàn và biển Mỹ Khê, nơi các khu dân cư phía đông thành phố mọc lên. Đi trên các con phố ở đây là đi trên một "cây cầu cát" tự nhiên mà biển đã xây trong vài nghìn năm. Dấu hiệu dễ thấy là toàn dải đất này bằng phẳng, cát trắng, thấp, chỉ khối núi Sơn Trà là nhô cao đột ngột ở đầu mút.

Sơn Trà cũng là bức chắn sóng của vịnh. Bờ biển phía đông bán đảo và dải Mỹ Khê đối mặt thẳng với biển khơi, sóng lớn hơn hẳn. Phía trong vịnh, sau lưng Sơn Trà, nước lặng hơn, là nơi cảng biển Tiên Sa và những vũng neo đậu được đặt ngay chân núi.

Rừng trên núi đá granit sát biển

Sơn Trà còn giữ được một diện tích rừng nhiệt đới thường xanh khá lớn, điều hiếm thấy ở một bán đảo nằm sát một đô thị lớn. Khu vực này được bảo vệ dưới dạng khu bảo tồn thiên nhiên. Rừng phủ trên sườn granit dốc, đất mỏng, nhiều tảng đá lăn; ở chân núi phía biển, rừng chuyển sang cây bụi chịu gió muối.

Loài nổi tiếng nhất của Sơn Trà là voọc chà vá chân nâu, loài linh trưởng có bộ lông nhiều màu, sống thành đàn trên tán rừng. Các đợt khảo sát cho con số khác nhau, từ vài trăm tới hơn một nghìn cá thể, nhưng đều cho thấy Sơn Trà là một trong những nơi có quần thể loài này lớn và dễ quan sát nhất. Việc một quần thể linh trưởng quý sống ngay sát thành phố là nhờ địa hình: núi dốc, khó canh tác, nên rừng không bị phá thành ruộng như đồng bằng xung quanh.

Rạn san hô sườn bắc Sơn Trà

Dưới nước, sườn bắc và đông bắc bán đảo có rạn san hô viền bờ trên nền đá granit. Nước ở đây trong hơn phần đáy vịnh vì xa các cửa sông, đáy là đá và cát thô, đủ điều kiện cho san hô bám. Các khảo sát của giới nghiên cứu biển ghi nhận nhiều loài san hô cứng, san hô mềm và cá rạn. Rạn ở Sơn Trà nhỏ hơn và chịu nhiều bùn hơn rạn Nha Trang hay Cù Lao Chàm, nhưng có giá trị vì nằm sát đô thị.

Áp lực lớn nhất với rạn là bùn đất từ các công trình trên sườn núi và ven biển trôi xuống sau mưa lớn, cùng với nước đục từ cửa sông Hàn lan ra trong mùa lũ. Vào cuối năm, gió đông bắc và sóng lớn làm nước phía bắc bán đảo đục hơn, san hô vốn đã quen với chu kỳ này, nhưng bùn do con người thì không theo mùa.

Sông Hàn và sông Cu Đê: hai cửa sông của vịnh

Vịnh nhận nước của hai cửa sông chính. Ở góc tây bắc, sông Cu Đê đổ ra biển tại Nam Ô, mang phù sa của vùng núi phía bắc thành phố. Ở góc đông nam, sông Hàn đổ ra vịnh ngay chân Sơn Trà; sông Hàn là nhánh hạ lưu của hệ sông Vu Gia – Thu Bồn đi qua sông Cẩm Lệ, nên lưu lượng mùa lũ khá lớn.

Cửa sông Hàn nằm ở vị trí đặc biệt: sát chân núi, được Sơn Trà che chắn, nước sâu vừa đủ. Đó là lý do từ nhiều thế kỷ, nơi này là bến neo đậu tự nhiên; các thương thuyền phương Tây thế kỷ 18–19 đã ghi chép về vũng biển kín gió ở đây. Lịch sử cảng thị Đà Nẵng bắt đầu từ chính hình thể vịnh và bán đảo.

Góc nhìn hôm nay

Ít có thành phố nào ở Việt Nam mà trong bán kính mười cây số có đủ núi rừng nguyên sinh, rạn san hô, doi cát, cửa sông và vịnh kín như Đà Nẵng. Cái giá là mọi hệ sinh thái này đều chịu sức ép đô thị trực tiếp: lấn biển ở đáy vịnh, xây dựng trên sườn Sơn Trà, nước thải theo sông Hàn và sông Cu Đê. Doi cát nối Sơn Trà, vốn là sản phẩm tự nhiên, nay gần như đã bị bê tông hoá hoàn toàn.

Muốn tìm hiểu thêm:

• Bảo tàng Đà Nẵng có phần trưng bày về tự nhiên và lịch sử vùng vịnh, cửa sông Hàn.
• Các báo cáo của nhóm nghiên cứu voọc chà vá chân nâu và của Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà về quần thể voọc và rừng.
• Đứng ở bờ đáy vịnh nhìn về phía đông, có thể nhận ra hình tombolo: núi Sơn Trà nhô cao, nối với bờ bằng dải đất thấp phẳng. Còn đèo Hải Vân, đoạn đường vượt nhánh núi phía tây bắc vịnh, có câu chuyện riêng ở chuyên mục đèo.