Vùng biển Việt Nam gồm năm bộ phận tính từ đường cơ sở ra khơi: nội thuỷ, lãnh hải rộng 12 hải lý, vùng tiếp giáp lãnh hải (thêm 12 hải lý nữa), vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý và thềm lục địa. Cách xác định theo Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (Việt Nam phê chuẩn năm 1994) và Luật Biển Việt Nam năm 2012. Tổng diện tích vùng biển thường được nêu khoảng 1 triệu km², gấp khoảng ba lần diện tích đất liền.
Đường cơ sở: vạch xuất phát của mọi vùng biển
Mọi chiều rộng 12 hay 200 hải lý đều được đo từ đường cơ sở. Ở bờ biển thẳng, đường cơ sở có thể là ngấn nước triều thấp nhất dọc bờ. Ở những nơi bờ biển khúc khuỷu hoặc có nhiều đảo ven bờ – như phần lớn bờ biển Việt Nam – người ta dùng đường cơ sở thẳng: những đoạn thẳng nối các điểm nhô ra ngoài cùng của bờ biển và các đảo ven bờ.
Năm 1982, Chính phủ Việt Nam ra Tuyên bố về đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải, xác định hệ thống đường cơ sở thẳng nối các điểm trên các đảo ven bờ, từ vùng quần đảo Thổ Chu ở phía tây nam đến đảo Cồn Cỏ ở ngoài khơi Quảng Trị. Hình dáng đường cơ sở vì thế phụ thuộc trực tiếp vào hình thể tự nhiên: vị trí các đảo, các mũi đất nhô ra biển.
Đơn vị đo trên biển là hải lý, bằng 1.852 m. 12 hải lý xấp xỉ 22 km; 200 hải lý xấp xỉ 370 km.
Năm vùng biển, mỗi vùng một chế độ
| Vùng | Phạm vi | Quyền của Việt Nam |
|---|---|---|
| Nội thuỷ | Vùng nước phía trong đường cơ sở, tiếp giáp bờ biển | Chủ quyền hoàn toàn, tuyệt đối, như trên lãnh thổ đất liền |
| Lãnh hải | 12 hải lý tính từ đường cơ sở | Chủ quyền đầy đủ cả vùng nước, đáy biển, vùng trời; tàu nước ngoài được quyền đi qua không gây hại |
| Vùng tiếp giáp lãnh hải | Vùng 12 hải lý tiếp theo, tức đến 24 hải lý từ đường cơ sở | Kiểm soát để ngăn ngừa vi phạm về hải quan, thuế, y tế, xuất nhập cảnh |
| Vùng đặc quyền kinh tế | Đến 200 hải lý tính từ đường cơ sở | Quyền chủ quyền về thăm dò, khai thác, bảo tồn tài nguyên; quyền tài phán về đảo nhân tạo, nghiên cứu khoa học, bảo vệ môi trường biển |
| Thềm lục địa | Đáy biển và lòng đất dưới đáy biển, kéo dài tự nhiên của lục địa | Quyền chủ quyền về thăm dò, khai thác tài nguyên đáy biển |
Điểm cần phân biệt: ở nội thuỷ và lãnh hải, quốc gia có chủ quyền; ở vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa, quốc gia có quyền chủ quyền đối với tài nguyên, còn tàu thuyền, máy bay các nước vẫn được tự do hàng hải, hàng không, đặt cáp và ống dẫn ngầm theo quy định của Công ước.
Thềm lục địa: phần địa lý tự nhiên của câu chuyện
Thềm lục địa không chỉ là một khái niệm pháp lý; nó là một dạng địa hình thật. Đó là phần rìa lục địa chìm dưới biển, đáy tương đối bằng, độ sâu tăng chậm, trước khi đổ dốc xuống vực biển sâu. Thời băng hà, khi mực biển thấp, phần lớn thềm lục địa từng là đất khô.
Theo Công ước, thềm lục địa của một quốc gia kéo dài tới mép ngoài của rìa lục địa, ít nhất là 200 hải lý tính từ đường cơ sở; nếu rìa lục địa kéo dài xa hơn thì có thể mở rộng nhưng không vượt quá 350 hải lý tính từ đường cơ sở, hoặc không quá 100 hải lý tính từ đường đẳng sâu 2.500 m.
Thềm lục địa Việt Nam khác nhau rõ theo vùng, và điều này giải thích nhiều đặc điểm của biển ven bờ:
- Vịnh Bắc Bộ: thềm rộng, rất nông, đáy bằng phẳng, nhiều bùn. Biển nông nên nước ấm, đục, nhiều ngư trường đáy.
- Miền Trung: thềm hẹp, đáy dốc nhanh xuống sâu. Ngoài khơi vài chục ki-lô-mét đã gặp nước sâu – đó là lý do Nam Trung Bộ có nhiều vịnh nước sâu và nước biển trong xanh.
- Nam Bộ: thềm lại rộng và nông, phần lớn dưới 100 m, kéo dài sang vịnh Thái Lan. Các bể trầm tích dưới thềm lục địa phía nam là nơi có dầu khí.
Đảo và quần đảo cũng có vùng biển
Không chỉ đất liền mới có vùng biển. Theo Luật Biển Việt Nam 2012 và Công ước 1982, các đảo, quần đảo thuộc chủ quyền Việt Nam cũng có nội thuỷ, lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa được xác định theo quy định; riêng những đảo đá không thích hợp cho đời sống con người hoặc đời sống kinh tế riêng thì chỉ có lãnh hải.
Nhờ hàng nghìn đảo ven bờ và hai quần đảo Hoàng Sa (đặc khu Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng) và Trường Sa (đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hoà), vùng biển Việt Nam trải rộng ra giữa Biển Đông, rộng hơn nhiều so với diện tích đất liền. Biển Đông là một trong những biển lớn ven Thái Bình Dương; Việt Nam nằm ở bờ tây của nó.
Mốc thời gian chính
- 1977: Chính phủ ra Tuyên bố về lãnh hải, vùng tiếp giáp, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa.
- 1982: Tuyên bố về đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải. Cùng năm, Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển được ký kết.
- 1994: Quốc hội Việt Nam phê chuẩn Công ước 1982; Công ước có hiệu lực quốc tế từ năm này.
- 2012: Quốc hội thông qua Luật Biển Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 1/1/2013.
Góc nhìn hôm nay: đọc vùng biển trên bản đồ
Trong Atlat Địa lí Việt Nam, trang hành chính và trang Biển Đông có thể hiện đường cơ sở và các vùng biển. Khi xem, hãy so đường cơ sở với các đảo ven bờ để thấy nó "bám" vào đâu; so độ rộng thềm lục địa ở vịnh Bắc Bộ, miền Trung và Nam Bộ qua thang màu độ sâu.
Đọc thêm: SGK Địa lí 8 và 12 phần biển Việt Nam; văn bản Luật Biển Việt Nam 2012 (ngắn, dễ đọc, các khái niệm được định nghĩa rõ ở chương đầu); toàn văn Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 bản tiếng Việt. Đọc trực tiếp văn bản luật là cách tốt nhất để tránh hiểu nhầm các khái niệm.
Câu hỏi thường gặp
Vùng biển Việt Nam gồm những bộ phận nào?
Gồm nội thuỷ, lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa. Các vùng được tính từ đường cơ sở theo Công ước Luật Biển 1982 và Luật Biển Việt Nam 2012. Tổng diện tích vùng biển thường được nêu khoảng 1 triệu km².
Lãnh hải Việt Nam rộng bao nhiêu?
Lãnh hải rộng 12 hải lý tính từ đường cơ sở, tức khoảng 22 km. Việt Nam có chủ quyền đầy đủ với vùng nước, đáy biển, lòng đất và vùng trời của lãnh hải. Tàu thuyền nước ngoài được quyền đi qua không gây hại.
Vùng đặc quyền kinh tế là gì?
Là vùng biển tiếp liền và nằm ngoài lãnh hải, rộng tới 200 hải lý tính từ đường cơ sở. Ở đây Việt Nam có quyền chủ quyền về thăm dò, khai thác, bảo tồn tài nguyên. Các nước khác vẫn được tự do hàng hải, hàng không theo Công ước.
Một hải lý bằng bao nhiêu km?
Một hải lý bằng 1.852 m. Vì vậy 12 hải lý xấp xỉ 22,2 km, 24 hải lý xấp xỉ 44,4 km, 200 hải lý xấp xỉ 370 km. Hải lý là đơn vị đo chuẩn trên biển và trong luật biển quốc tế.
Nội thuỷ khác lãnh hải thế nào?
Nội thuỷ là vùng nước phía trong đường cơ sở, có chế độ pháp lý như lãnh thổ đất liền. Lãnh hải là dải 12 hải lý phía ngoài đường cơ sở, Việt Nam có chủ quyền đầy đủ nhưng tàu nước ngoài được đi qua không gây hại. Ở nội thuỷ không có quyền đi qua không gây hại.
