Cao nguyên Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk): vùng bazan rộng nhất của cà phê

Cao nguyên Buôn Ma Thuột, sách giáo khoa gọi là cao nguyên Đắk Lắk, là mặt bằng bazan rộng ở trung tâm Tây Nguyên, cao phổ biến khoảng 400–500 m, thấp hơn các cao nguyên Pleiku ở phía bắc và Mơ Nông, Lâm Viên ở phía nam. Đây là một trong những vùng đất đỏ bazan rộng và liền mạch nhất cả nước, nền tảng cho vùng cà phê lớn nhất Việt Nam. Rìa cao nguyên là nơi sông Krông Ana và Krông Nô gặp nhau thành sông Sêrêpốk, chảy về phía tây bắc sang Campuchia.

Một bậc thấp nằm giữa Tây Nguyên

Trong chuỗi cao nguyên xếp tầng của Tây Nguyên, Đắk Lắk là một bậc thấp nằm giữa hai bậc cao hơn. Đi từ Pleiku xuống theo quốc lộ 14, độ cao giảm dần; đến Buôn Ma Thuột là gặp một mặt bằng rộng mở, gò đồi rất thoải. Tiếp tục xuống phía nam thì đường lại lên, vào cao nguyên Mơ Nông.

Ba phía của cao nguyên có ba kiểu địa hình khác hẳn:

• Phía đông nam: khối núi Chư Yang Sin cao, rừng rậm, là tường chắn giữa cao nguyên và vùng Lâm Viên.
• Phía đông: vùng M'Đrắk thấp, rồi các đèo đổ xuống duyên hải Khánh Hoà và Phú Yên cũ.
• Phía tây: mặt đất hạ thấp thành vùng bán bình nguyên quanh Ea Súp, Bản Đôn, độ cao chỉ khoảng 200–300 m, với rừng khộp thưa và các dòng sông chảy chậm.

Về hành chính, vùng này thuộc tỉnh Đắk Lắk; từ năm 2025 tỉnh hợp nhất với Phú Yên, nên Đắk Lắk nay trải từ cao nguyên ra tận biển.

Đất bazan rộng và liền mạch

Cao nguyên Buôn Ma Thuột được phủ những lớp bazan rộng, phun ra qua nhiều đợt từ khe nứt và miệng núi lửa nhỏ, cách nay hàng triệu năm. Khác với nhiều nơi bazan chỉ thành từng mảng, ở đây lớp phủ trải rộng và bề mặt khá phẳng, nên đất đỏ bazan cũng liền thành những vùng lớn.

Đất đỏ bazan ở đây dày, tơi, thoát nước tốt. Ở một số đoạn sông, đặc biệt quanh các thác trên sông Sêrêpốk, có thể thấy lớp đá bazan gốc lộ ra, có chỗ nứt thành khối, thành cột do dung nham co lại khi nguội. Những thác như Dray Sáp, Gia Long, Dray Nur nằm đúng ở chỗ sông chảy qua các bậc đá bazan này.

Bài Đất đỏ bazan trong danh mục kể kỹ hơn cách đá núi lửa biến thành đất.

Sông Sêrêpốk: hai nhánh gặp nhau ở rìa cao nguyên

Hệ thống sông của cao nguyên là một ví dụ hay về việc địa hình xếp tầng điều khiển dòng nước:

1. Sông Krông Ana bắt nguồn từ vùng núi Chư Yang Sin phía đông nam, chảy qua vùng trũng Krông Pắc – Lắk khá bằng, có đồng lúa và đầm hồ. Hồ Lắk, một hồ nước ngọt tự nhiên, nằm trong vùng trũng này.
2. Sông Krông Nô bắt nguồn từ vùng núi phía nam, giáp cao nguyên Lâm Viên, chảy về phía tây bắc.
3. Hai nhánh gặp nhau ở rìa tây nam cao nguyên, thành sông Sêrêpốk. Ngay sau chỗ hợp lưu, sông chảy qua những bậc đá bazan, sinh ra chuỗi thác nổi tiếng, rồi xuôi về phía tây bắc qua Bản Đôn, Ea Súp sang Campuchia, nhập vào Mê Kông.

Điều thú vị: Sêrêpốk chảy về phía tây bắc, ngược hướng với cảm nhận "sông Việt Nam chảy ra biển phía đông". Lý do là sườn tây của Tây Nguyên thoải về phía Mê Kông. Nước mưa rơi xuống Buôn Ma Thuột phải đi vòng qua Campuchia, xuống châu thổ Cửu Long mới ra biển.

Nhiều đoạn trên sông Sêrêpốk nay đã có thuỷ điện, nên các thác vào mùa khô thường ít nước hơn nhiều so với hình ảnh quen thuộc. Đó là thực tế cần biết, không phải chuyện riêng của một thác nào.

Cà phê: nghề do địa hình và đất quyết định

Cà phê được người Pháp đưa vào Tây Nguyên từ đầu thế kỷ 20, nhưng chỉ thật sự bùng lên thành vùng chuyên canh trong vài thập niên cuối thế kỷ 20. Buôn Ma Thuột trở thành trung tâm vì hội đủ:

Cũng chính những điều kiện ấy kéo theo cái khó: mùa khô kéo dài, đất bazan thấm nước nhanh, sông lại nằm sâu dưới thung lũng, nên tưới cà phê dựa rất nhiều vào nước ngầm. Những năm hạn nặng, giếng cạn và mực nước ngầm hạ thấp là chuyện quen thuộc ở cao nguyên.

Rừng khộp phía tây: một Tây Nguyên khác

Đi về phía tây Buôn Ma Thuột, khi độ cao hạ xuống, cảnh quan đổi hẳn. Đất nghèo hơn, nhiều sỏi sạn, mùa khô gay gắt hơn, thay cho vườn cà phê là rừng khộp: rừng thưa cây họ dầu, rụng lá mùa khô, mặt đất có cỏ. Vùng Yok Đôn, Bản Đôn thuộc kiểu cảnh quan này.

Đây là ví dụ cụ thể của câu "địa hình quyết định cảnh quan": cùng một tỉnh, chỉ chênh vài trăm mét độ cao và khác loại đất là ra hai thế giới thực vật khác nhau. Nghề thuần dưỡng voi ở Bản Đôn của người M'nông, người Lào gắn với vùng rừng thưa đồng bằng này hơn là với mặt cao nguyên bazan.

Con người trên cao nguyên

Cư dân bản địa lâu đời trên cao nguyên là người Ê Đê, cùng người M'nông và các dân tộc khác. Buôn (làng) truyền thống của người Ê Đê có nhà dài, thường đặt gần bến nước, nơi mạch nước ngầm chảy ra ở chân dốc. Trên đất bazan thấm nước, những bến nước như vậy quý vô cùng, nên chúng gắn với cả đời sống cộng đồng và tín ngưỡng của buôn.

Tên Buôn Ma Thuột thường được giải thích theo tiếng Ê Đê, gắn với tên một buôn và người đứng đầu buôn; có nhiều cách giải nghĩa khác nhau nên ở đây không khẳng định cách nào.

Góc nhìn hôm nay

Cao nguyên Buôn Ma Thuột là bài học rõ về giá trị và giới hạn của một vùng đất tốt. Đất đỏ bazan cho năng suất cà phê cao, nhưng nước thì có hạn. Rừng giữ nước ở đầu nguồn sông Krông Ana, Krông Nô và mực nước ngầm của cao nguyên là hai thứ quyết định vùng cà phê có bền hay không.

Muốn tìm hiểu thêm: xem trang Tây Nguyên trong Atlat Địa lí Việt Nam để thấy cách sông Krông Ana, Krông Nô hội lại; đọc SGK Địa lí 12 phần "Vấn đề phát triển kinh tế Tây Nguyên" để thấy cách sách nhìn cà phê từ góc tự nhiên. Ở Buôn Ma Thuột có Bảo tàng Thế giới Cà phê và Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk giới thiệu đời sống người Ê Đê và lịch sử vùng đất.