Cao nguyên Kon Plông (Măng Đen): vùng cao trên đường chia nước Trường Sơn

Cao nguyên Kon Plông, thường gọi theo tên vùng trung tâm là Măng Đen, là một mặt bằng cao khoảng 1.000–1.200 m nằm trên khối núi Kon Tum, phía đông bắc đô thị Kon Tum cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Nhờ độ cao, nơi đây mát quanh năm, có rừng thông và nhiều hồ nhỏ, nên hay được gọi là "Đà Lạt thứ hai". Về địa lý, Kon Plông đáng chú ý ở chỗ nó nằm sát đường chia nước giữa các sông chảy về Mê Kông và các sông đổ ra Biển Đông.

Kon Plông nằm ở đâu

Nhìn trên bản đồ địa hình, phía bắc Tây Nguyên là khối núi Ngọc Linh đồ sộ, với đỉnh Ngọc Linh cao khoảng 2.600 m. Đi về phía nam và đông nam từ khối núi ấy, địa hình hạ dần thành những mặt bằng cao. Kon Plông là một trong những mặt bằng như vậy, nằm giữa thung lũng Kon Tum (khoảng 500 m) phía tây nam và vùng núi miền tây Quảng Ngãi phía đông.

Quốc lộ 24 nối Kon Tum với Quảng Ngãi chạy xuyên qua cao nguyên. Từ Kon Tum lên Măng Đen là vượt đèo Măng Đen; từ Măng Đen xuống phía biển là đèo Violak quanh co, đổ xuống vùng trung du Quảng Ngãi. Chỉ trong vài chục kilômét, độ cao thay đổi cả nghìn mét.

Vùng này trước thuộc tỉnh Kon Tum, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi; khi nói về địa hình, tên "cao nguyên Kon Plông" và "Măng Đen" vẫn dùng như cũ.

Cao nguyên trên một khối đá cổ

Khác với các cao nguyên bazan nổi tiếng như Pleiku hay Buôn Ma Thuột, nền của Kon Plông chủ yếu là đá cổ của khối Kon Tum: đá biến chất, đá granit hình thành sâu trong lòng đất từ rất lâu. Đá cổ phong hoá trong khí hậu ẩm cho ra đất feralit đỏ vàng, không màu mỡ bằng đất đỏ bazan nhưng hợp với rừng và cây chịu lạnh.

Mặt cao nguyên không phẳng như cái bàn mà là đồi thoải nối nhau, xen thung lũng hẹp và suối. Cách hình thành giống nhiều vùng cao khác của Tây Nguyên: một bề mặt cũ bị bào mòn khá bằng, rồi cả khối được nâng lên. Sông suối đào sâu ở rìa, tạo nên sườn dốc bao quanh và những con thác nhỏ ở chỗ nước đổ khỏi mặt bằng.

Đường chia nước: một mái nhà hai phía

Đây là điểm hay nhất của Kon Plông về mặt địa lý. Cao nguyên nằm gần đường phân thuỷ chính của Trường Sơn:

• Nước chảy về phía tây theo các suối xuống thung lũng Kon Tum, góp vào sông Đắk Bla, rồi vào sông Sê San, sang Campuchia và nhập Mê Kông. Giọt nước này đi hàng nghìn kilômét mới ra biển ở châu thổ Cửu Long.
• Nước chảy về phía đông theo các sông suối đổ xuống miền tây Quảng Ngãi, thuộc lưu vực sông Trà Khúc, và chỉ đi vài trăm kilômét là ra Biển Đông.

Hai giọt mưa rơi cách nhau không xa trên cao nguyên có thể ra biển ở hai nơi cách nhau gần nghìn kilômét. Chính vị trí này khiến Kon Plông được chọn làm nơi đặt các công trình thuỷ điện: người ta tận dụng độ cao lớn của cao nguyên so với vùng thấp phía đông để tạo cột nước mạnh. Thuỷ điện Thượng Kon Tum là ví dụ, dẫn nước qua đường hầm xuyên núi sang phía đông.

Rừng thông, hồ nhỏ và khí hậu mát

Rừng

Kon Plông còn nhiều rừng hơn phần lớn các cao nguyên khác của Tây Nguyên. Ở độ cao trên một nghìn mét có rừng thông, một phần là rừng tự nhiên, một phần là rừng trồng, xen với rừng lá rộng thường xanh ở các thung lũng ẩm. Lớp rừng này là lý do nguồn nước ở đây khá dồi dào và suối trong.

Hồ

Măng Đen có nhiều hồ nhỏ nằm trong các thung lũng giữa đồi thông. Một số hồ là trũng tự nhiên đọng nước, một số được đắp để giữ nước. Chúng không lớn, nhưng góp phần làm nên cảnh quan đặc trưng: đồi thoải, rừng thông, mặt nước tĩnh.

Khí hậu do độ cao

Lên trên một nghìn mét, nhiệt độ trung bình thấp hơn vùng Kon Tum dưới thung lũng vài độ. Sương mù xuất hiện nhiều vào buổi sáng, đêm mùa khô lạnh rõ. Đây là khí hậu do độ cao sinh ra, giống cách Đà Lạt mát hơn Bảo Lộc dù không xa nhau là mấy.

So với Đà Lạt: giống và khác

Gọi Măng Đen là "Đà Lạt thứ hai" đúng ở chỗ mát và có thông. Nhưng Măng Đen thấp hơn, nhỏ hơn, nền đá khác, và vẫn đang ở giai đoạn đầu của việc trở thành nơi đông người. Đó vừa là lợi thế vừa là rủi ro.

Động đất nhỏ ở Kon Plông

Từ khoảng năm 2021, vùng Kon Plông ghi nhận nhiều trận động đất nhỏ, phần lớn chỉ cảm nhận nhẹ. Các cơ quan chuyên môn như Viện Vật lý địa cầu đã theo dõi và cho rằng hiện tượng này có thể liên quan tới việc tích nước của các hồ chứa thuỷ điện trong vùng, kết hợp với các đứt gãy sẵn có trong nền đá, một hiện tượng thế giới gọi là động đất kích thích. Đây là đề tài còn đang được nghiên cứu, chưa nên kết luận chắc chắn. Với địa lý, nó nhắc rằng một cao nguyên trông yên tĩnh vẫn có các đứt gãy cổ bên dưới.

Con người và cao nguyên

Cư dân lâu đời của vùng là các nhóm người Xơ Đăng (trong đó có nhóm Mơ Nâm). Làng truyền thống thường dựng gần suối, trên các sườn thoải, với ruộng rẫy ở thung lũng. Gần đây, cao nguyên có thêm nhiều người đến lập vườn, trồng rau, hoa, cây dược liệu và cây ăn quả ôn đới, tận dụng khí hậu mát.

Áp lực lớn nhất là chuyện giữ rừng và nước. Rừng thông và rừng lá rộng là thứ làm Kon Plông mát và có suối trong. Nếu rừng bị chặt để mở đất, đồi bị san để xây dựng, thì những hồ nhỏ và dòng suối cũng sẽ cạn đi. Đà Lạt đã trải qua bài học tương tự.

Góc nhìn hôm nay

Đọc Kon Plông nên bắt đầu từ bản đồ lưu vực sông: đặt ngón tay lên Măng Đen, dò sang trái theo sông Đắk Bla, Sê San tới Mê Kông; dò sang phải theo sông Trà Khúc ra biển Quảng Ngãi. Bài học về "đường chia nước" trong sách giáo khoa trở nên rất cụ thể ở đây.

Đi quốc lộ 24, hãy để ý sự thay đổi thảm thực vật theo độ cao: từ vườn cà phê, cao su ở thung lũng Kon Tum, lên đồi thông ở Măng Đen, rồi xuống rừng nhiệt đới ẩm và ruộng lúa khi đổ đèo Violak sang Quảng Ngãi. Một tuyến đường cắt ngang gần như toàn bộ các tầng cảnh quan của Trường Sơn Nam.