Tây Nguyên có những cao nguyên nào: các bậc cao nguyên xếp tầng

Tây Nguyên không phải một cao nguyên mà là một chuỗi cao nguyên nối nhau như những bậc thềm, từ bắc xuống nam gồm các cao nguyên chính: Kon Tum, Kon Plông, Pleiku, Đắk Lắk (Buôn Ma Thuột), Mơ Nông, Lâm Viên và Di Linh, độ cao phổ biến từ khoảng 400–500 m đến khoảng 1.500 m. Phần lớn các bậc này được phủ đá bazan do núi lửa cổ phun trào, kê trên một nền đá rất cổ là khối Kon Tum. Vì xếp tầng như vậy, đi ngang Tây Nguyên là liên tục lên dốc, xuống dốc, rồi gặp một mặt bằng rộng ở độ cao khác.

Tây Nguyên nằm ở đâu trên bản đồ địa hình

Trên Atlat Địa lí Việt Nam, Tây Nguyên là phần rộng nhất của vùng núi Trường Sơn Nam. Phía đông là sườn núi dốc đổ xuống dải đồng bằng hẹp ven biển Nam Trung Bộ. Phía tây là mặt đất thoải dần về phía Campuchia và Lào, rồi về thung lũng Mê Kông. Phía bắc giáp khối núi Ngọc Linh, phía nam hạ thấp dần xuống vùng đồi Đông Nam Bộ.

Sách giáo khoa Địa lí 12 gọi đặc điểm này là sự bất đối xứng giữa hai sườn: sườn đông dốc đứng, nhiều đèo; sườn tây là những mặt bằng rộng, cao dần rồi hạ dần theo từng bậc. Chính các mặt bằng ấy là các cao nguyên.

Về hành chính hiện nay, vùng Tây Nguyên trải qua các tỉnh Quảng Ngãi (phần Kon Tum cũ), Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng. Bài này dùng tên vùng và tên cao nguyên, vì cao nguyên không đi theo đường ranh tỉnh.

Các bậc cao nguyên: độ cao và nền đá

Độ cao dưới đây là độ cao phổ biến của mặt cao nguyên, không phải đỉnh núi. Các nguồn đưa số chênh nhau vài chục đến vài trăm mét tuỳ lấy điểm nào, nên chỉ nên hiểu là "khoảng".

Nhìn bảng sẽ thấy một điều thú vị: Tây Nguyên không cao dần đều từ bắc xuống nam. Bậc cao nhất là Lâm Viên ở phía nam, bậc thấp nhất lại là Đắk Lắk nằm ngay giữa. Các bậc xen kẽ nhau, giữa chúng là những sườn dốc, dãy núi hoặc thung lũng sông.

Vì sao lại thành từng bậc

Một nền đá cổ bị nâng lên và đứt gãy

Bên dưới các cao nguyên là khối Kon Tum, một trong những khối đá cổ nhất của Việt Nam, gồm đá biến chất có tuổi tính bằng hàng trăm triệu đến hàng tỉ năm. Khối này được nâng lên nhiều lần trong lịch sử địa chất. Mỗi lần nâng không đều: chỗ này trồi cao, chỗ kia sụt xuống dọc theo các đứt gãy. Kết quả là một mặt đất bị chia thành nhiều khối nằm ở độ cao khác nhau.

Bazan tràn ra lấp phẳng

Trên các khối ấy, dung nham bazan phun ra qua các khe nứt và miệng núi lửa trong nhiều đợt, cách nay hàng triệu năm, một số đợt trẻ hơn. Dung nham bazan loãng, chảy xa, nên nó lấp các chỗ trũng và trải thành những lớp phủ rộng, tương đối phẳng. Đó là lý do mặt cao nguyên Pleiku, Buôn Ma Thuột hay Mơ Nông thường là đồi thoải lượn sóng chứ không lởm chởm như núi.

Trên các mặt bằng ấy vẫn còn những nón núi lửa đã tắt, như Chư Đăng Ya gần Pleiku hay cụm núi lửa ở vùng Krông Nô (Đắk Nông cũ). Bài Đất đỏ bazan trong cùng danh mục kể kỹ hơn núi lửa cổ để lại gì.

Sông cắt rìa các bậc

Khi mặt đất nâng lên, sông suối đào sâu xuống. Ở rìa mỗi bậc, sông gặp chỗ đổi độ cao đột ngột nên sinh ra thác và ghềnh. Chuỗi thác trên sông Sêrêpốk, thác Pongour quanh Đà Lạt hay các thác vùng Di Linh đều nằm ở những chỗ chuyển bậc như vậy.

Đường phân nước: nước Tây Nguyên chảy đi đâu

Vì sườn tây thoải và sườn đông dốc, phần lớn nước Tây Nguyên chảy về phía tây, vào lưu vực Mê Kông, thay vì đổ thẳng ra Biển Đông. Hai dòng lớn nhất theo hướng này là:

• Sông Sê San: nhận nước vùng Kon Tum và Pleiku, chảy sang Campuchia rồi nhập vào Mê Kông.
• Sông Sêrêpốk: hình thành từ hai nhánh Krông Ana và Krông Nô gặp nhau ở cao nguyên Đắk Lắk, chảy về phía tây bắc, qua vùng Bản Đôn rồi sang Campuchia.

Một số sông đi ngược lại, xuyên qua dãy núi để ra biển phía đông hoặc xuống Đông Nam Bộ:

• Sông Ba (Đà Rằng): bắt nguồn ở vùng núi phía bắc Gia Lai, chảy xuống thung lũng An Khê, vòng về phía nam rồi ra biển ở Tuy Hoà.
• Sông Đồng Nai: phần thượng nguồn lấy nước từ cao nguyên Lâm Viên và Di Linh, chảy xuống Đông Nam Bộ.

Hệ quả thực tế: các hồ thuỷ điện lớn của Tây Nguyên như Yaly trên sông Sê San hay các nhà máy trên sông Sêrêpốk đều dùng nước chảy về phía Mê Kông. Ngược lại, thuỷ điện Đa Nhim dẫn nước từ cao nguyên Lâm Viên xuyên núi đổ xuống phía biển, tận dụng chênh lệch độ cao rất lớn giữa cao nguyên và đồng bằng ven biển.

Địa hình xếp tầng làm đời sống ra sao

Đất trồng

Mặt các cao nguyên bazan là đất đỏ, tơi xốp, sâu, hợp cây lâu năm. Vì vậy Tây Nguyên trở thành vùng cà phê, cao su, hồ tiêu, chè lớn nhất cả nước. Những cao nguyên không phải bazan, như Lâm Viên với nền granit, lại hợp rau, hoa và rừng thông hơn.

Độ cao quyết định cây gì

Chênh nhau một nghìn mét là chênh nhau vài độ nhiệt. Ở bậc thấp như Buôn Ma Thuột, cà phê vối (Robusta) là chủ lực. Lên bậc cao như Lâm Viên hay Kon Plông, khí hậu mát hơn rõ, có rừng thông ba lá, trồng được rau ôn đới và cà phê chè (Arabica). Đây là khí hậu do độ cao sinh ra, không cần đi xa về phương bắc.

Mùa khô thiếu nước

Đất bazan thấm nước nhanh, và sông lớn lại chảy trong thung lũng sâu dưới mặt cao nguyên. Vì vậy mùa khô ở nhiều vùng Tây Nguyên thường thiếu nước tưới, người dân phải đào giếng sâu, làm hồ chứa nhỏ. Đây là hệ quả trực tiếp của việc ở trên một "cái bàn" cao, nước rút xuống thấp.

Giao thông qua đèo

Nối các bậc với nhau và nối Tây Nguyên với duyên hải là những con đèo: Mang Yang giữa Pleiku và An Khê, An Khê xuống phía biển, Phượng Hoàng xuống Khánh Hoà, Bảo Lộc và Prenn ở phía nam. Danh mục Đèo Việt Nam có bài riêng cho từng con đèo.

Những thứ dễ nhầm về Tây Nguyên

• Tây Nguyên không phải toàn bazan. Lâm Viên chủ yếu là granit và đá phun trào axit; khối Kon Tum là đá biến chất cổ. Đất đỏ bazan chỉ phủ một phần, dù là phần lớn và nổi tiếng nhất.
• Đỉnh cao nhất không nằm trên cao nguyên. Các đỉnh như Ngọc Linh hay Chư Yang Sin là núi nhô lên khỏi hoặc giữa các cao nguyên, không phải mặt cao nguyên.
• "Cao nguyên" khác "sơn nguyên". Cao nguyên là vùng cao có bề mặt tương đối bằng phẳng, sườn dốc rõ so với vùng xung quanh. Sơn nguyên là vùng núi cao có bề mặt bị chia cắt mạnh hơn. Ở Tây Bắc có cả hai kiểu.

Góc nhìn hôm nay: đọc Tây Nguyên thế nào

Muốn thấy các bậc cao nguyên, cách dễ nhất là mở Atlat Địa lí Việt Nam ở trang địa hình và trang vùng Tây Nguyên, dò theo các mảng màu: màu vàng cam là các mặt bằng 500–1.000 m, màu nâu đậm là những bậc trên 1.000 m. Sau đó so với trang thổ nhưỡng sẽ thấy đất đỏ bazan trùng gần khớp với các mặt bằng Pleiku, Buôn Ma Thuột, Mơ Nông, Di Linh.

Nếu đi đường bộ theo trục bắc – nam (quốc lộ 14 và các tuyến nối xuống Đà Lạt), hãy để ý đồng hồ độ cao trên điện thoại: con số sẽ lên xuống theo từng bậc, và mỗi lần đổi bậc thường là lúc cảnh vật đổi theo, từ rẫy cà phê sang rừng khộp, từ rừng khộp sang đồi thông.

Tài liệu nên đọc thêm: SGK Địa lí 12 phần "Đất nước nhiều đồi núi", Atlat Địa lí Việt Nam, các bài giới thiệu của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông về núi lửa cổ.